فقه و اجتهاد

فقه و اجتهاد

احتمال انصراف و تاثیر آن بر اطلاق

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش پژوه مرکز فقهی ائمه اطهار، قم، ایران؛ sattar.torabi.1996@gmail.com.
2 مدیر گروه اصول فقه مرکز فقهی ائمه اطهار، قم، ایران؛ rezapoorsedghi@gmail.com.
چکیده
انصراف از جمله عواملی است که مانع شکل‌گیری اطلاق در متون فقهی است و در مسائل گوناگون کاربرد فراوانی دارد. به‌ندرت می‌توان در فقه مسئله‌ای یافت که در آن بحث از اطلاق مطرح باشد، اما به انصراف یا احتمال آن اشاره‌ای نشود. فاصله زمانی میان زمان صدور روایات و شرایط امروز از یک سو و تغییرات و نوآوری‌های موضوعی از سوی دیگر، موجب توجه بیشتر به بحث انصراف و احتمال آن در علم فقه و اصول شده است. سؤال اساسی این است که آیا احتمال انصراف مانع اطلاق است؟ تحقیق پیش‌رو که به روش تحلیلی ـ انتقادی از منابع کتابخانه‎ای شکل گرفته نشان می‌دهد دو دیدگاه عمده در مسئله وجود دارد؛ این دو دیدگاه به دلیل اختلاف در تأثیر احتمال انصراف در ظهور اطلاق کلام شکل گرفته است. برخی محققین معتقدند در نبود قرینه قطعی، اصل اطلاق مانع از تأثیر احتمال انصراف است. این نظریه مبتنی بر این استدلال است که اصل اطلاق، رافع احتمال وجود قرینه است؛ بنابراین با تمسک به اصل اطلاق، ظهور کلام در اطلاق منعقد شده و احتمال انصراف رفع می‌گردد. دیدگاه دیگر اصل اطلاق را در فرض وجود شک‌وتردید نسبت به تأثیر قرینه موجود قابل استناد ندانسته و در نتیجه احتمال انصراف را موجب اختلال در اطلاق تلقی می‌کند بر این اساس احتمال انصراف مخرب ظهور اطلاقی است. بررسی ادله دو دیدگاه و نقد و ابرام آنها نشان می‌دهد نظریه دوم، یعنی تأثیرگذاری احتمال انصراف در مانعیت ظهور اطلاق، از استحکام بیشتری برخوردار است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ـ قرآن کریم.
1. آخوند خراسانی، محمدکاظم(1409ق). کفایة الأصول. قم: مؤسسة آل‌البیت:.
2. اسلامی، رضا(1393ش). قاعده حجیت انصراف و کارایی آن در مسائل مستحدثه. پژوهش‌های اصولی، بهار 1393، دوره 6، شماره 21، صص 39-61.
3. انصاری، مرتضی(1383ش). مطارح الأنظار (طبع جدید) قم: مجمع‌الفکر الاسلامی.
4. ــــــــــ (1413ق). کتاب الصوم. قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
5. ــــــــــ (1415ق). کتاب الطهارة. قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
6. ــــــــــ (1428ق). فرائد الأصول. قم: مجمع‌الفکر.
7. ــــــــــ (1441ق). کتاب المکاسب. قم: مجمع‌الفکر.
8. انصاری، مهدی(۱۳۹۶ش). بررسی مناشئ انصراف و تأثیر آن در شکل‌گیری اطلاق. فقیهانه، ۵، صص ۹۸-۱۱۳.
9. ایروانی، شیخ علی(1370ش). نهایة النهایة فی شرح الکفایة. قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
10. حائری، سید کاظم(1381ش). القضاء فی الفقه الإسلامی. قم: مجمع فکر اسلامی.
11. حائری، مرتضی(1424ق). مبانی الأحکام فی أصول شرائع الإسلام. قم: موسسه نشر اسلامی.
12. حائری، مرتضی(1425ق). شرح العروة الوثقی. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
13. حکیم، سید محسن طباطبائی(1416ق). مستمسک العروة الوثقی. قم: مؤسسة دار التفسیر.
14. حلی، ابن ادریس(1410ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
15. حلی، شیخ حسین(1432ق). اصول الفقه. قم: مکتبه الفقه و الاصول المختصه.
16. حلی، علامه یوسف بن مطهر(1413ق). مختلف الشیعه. قم: نشر اسلامی.
17. حلی، فخر المحققین محمد بن حسن بن یوسف(1387ق). إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
18. خرازی، سید محسن (1422ق) عمدة الأصول. قم: موسسه در راه حق.
19. خمینی، سید روح‌الله (1418ق) تنقیح الأصول. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
20. خمینی، سید روح‌الله موسوی(1421ق) کتاب البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی1.
21. خویی، سید ابوالقاسم (1422ق). محاضرات. قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی1.
22. ــــــــــــ (1422ق). مصباح الأصول (مباحث حجج و امارات)، قم: مکتبة الداوری.
23. ـــــــــــ (بی‌تا). مصباح الفقاهه. نجف: مطبعة الآداب.
24. سبزواری، سید عبدالأعلی (1413ق). مهذّب الأحکام. قم: مؤسسة المنار.
25. شاهرودی، سید محمود (بی‌تا). کتاب الحج. قم: موسسه انصاریان.
26. شبیری زنجانی، سید موسی (1382-1383ش). کتاب النکاح. قم: موسسه پژوهشی رای پرداز.
27. شبیری زنجانی، سید موسی (1393ش). انصراف از دیدگاه آیةالله العظمی شبیری زنجانی. پژوهه‌های فقهی تا اجتهاد، شماره 11، ص 3-26.
28. شهید ثانی، زین الدین (1413ق). مسالک الافهام. قم: انتشارات معارف اسلامی.
29. صدر(الف)، سید محمدباقر(1417ق). بحوث فی علم الأصول. مقرر: سیّد محمود هاشمی شاهرودی، قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت.
30. صدر(ب)، سید محمدباقر(1417ق). بحوث فی علم الأصول. مقرر: حسن عبدالساتر، بیروت: دار الاسلامیه.
31. طباطبائی مجاهد، سید محمد (بی‌تا). المناهل. قم: موسسه آل‌البیت:.
32. طوسی، محمد بن حسن (1387ق). المبسوط فی فقه الامامیه. تهران: المکتبه المرتضویه.
33. طوسی، محمد بن حسن (1417ق). العدة فی اصول الفقه. قم: تیزهوش.
34. عراقی، آقا ضیاءالدین (1414ق). روائع الأمالی فی فروع العلم الإجمالی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
35. عراقی، آقا ضیاءالدین (1417ق). نهایة الأفکار. قم: جامعه مدرسین.
36. علم‌الهدی، علی بن حسین (1376). الذریعة الی اصول الشریعة. تهران: دانشگاه تهران.
37. قمی طباطبائی، سید تقی (1419ق). الغایة القصوی فی التعلیق علی العروة الوثقی ـ کتاب الخمس. قم: انتشارات محلاتی.
38. قمی، سید حسن طباطبائی(1415ق). کتاب الحج. قم: مطبعه باقری.
39. کلانتری، علی‌اکبر (1390ش). انصراف و نقش آن در استنباط. فقه و مبانی حقوق اسلامی، پاییز و زمستان 1390 شماره2، صص 11-32.
40. لاری شیرازی، عبدالحسین (1418ق). التعلیقة علی فرائد الأصول. قم: مؤتمر احیاء ذکری آیةالله المجاهد السید عبدالحسین اللاری.
41. محقق داماد یزدی، سید محمد (1382ش). المحاضرات (مباحث اصول الفقه). اصفهان: مبارک.
42. منافی، سید حسین (1399). مبانی اصولی شیخ اعظم انصاری. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار:.
43. موسوی بهبهانی، علی(1381). بدائع الأصول. اهواز: خوزستان.
44. نائینی، محمدحسین (1352ش). أجود التقریرات. قم: العرفان.
45. نائینی، محمدحسین (1376). فوائد الأصول. (مقرر: محمدعلی کاظمی خراسانی) قم: جامعه مدرسین.
46. یثربی، سید علی‌محمد (1388ش). کارکرد استنباطی انصراف و کاربرد حقوقی آن. حقوق خصوصی (دانشگاه تهران)، بهار و تابستان 1388 ـ شماره 14، ص 131ـ147.