فقه و اجتهاد

فقه و اجتهاد

بررسی فقهی و حقوقی مجازات معتاد به قتل اهل ذمه (غیرمسلمان محقون الدم)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه حقوق دانشگاه مفید، قم، ایران؛ shhashemi@gmail.com.
چکیده
از دیدگاه فقهی، در صورت قتل غیرمسلمان محقوق الدم توسط مسلمان، مجازات قصاص منتفی و فقط دیه پرداخت می‌شود، اما بر اساس دیدگاه مشهور فقها، درصورتی‌که مسلمانی به کشتن اهل ذمه عادت داشته باشد، مجازات وی مرگ است؛ اما اینکه این مجازات از باب قصاص است یا به دلیل ارتکاب یک جرم حدی، میان فقها اختلاف‌نظر وجود دارد و به نظر می‌رسد ادله فقهی کسانی که مجازات وی را از باب قصاص می‌دانند، از اتقان بیشتری برخوردار است. پژوهش پیش رو با روش توصیفی_تحلیلی به این نتیجه رسیده است که با وجود این قول مشهور فقهی، قانون مجازات اسلامی ایران در این مورد، سکوت اختیار نموده است و بنا بر احتمال دیگر، مطابق ماده 310، تلویحاً این دیدگاه مشهور را مردود اعلام کرده است که این موضوع می‌تواند موجب تشتت آراء در رویه قضایی ایران شود؛ زیرا مطابق ماده 220 قانون مجازات اسلامی، درصورتی‌که قاضی مجازات قتل اهل ذمه را یک جرم حدی تلقی کند، موظف است مطابق اصل 167 قانون اساسی حکم صادر کند و اگر قاضی صادرکننده رأی، بر این باور باشد که مطابق این اصل، می‌توان جرم و مجازات جدیدی بر اساس آرای فقهی تأسیس نمود، در این صورت، ممکن است مجازات اعدام را برای چنین شخصی در نظر بگیرد. اما اگر قاضی این مجازات را از باب قصاص بداند، استناد به ماده 220 با مشکل مواجه خواهد شد، چراکه این ماده مربوط به حدود است؛ ولی فارق از این ماده و با استناد به اصل 167 می‌توان حکم به قصاص صادر نمود. با توجه به اصل شفافیت در قوانین کیفری، شایسته است قانون‌گذار در خصوص دیدگاه فقهی مشهور، موضع شفافی اتخاذ نماید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ـ قرآن کریم.
1. ابن زهره حلبی، ابوالمکارم (1417ق). غنیة النزوع. قم: مؤسسة الإمام الصادق7.
2. اردبیلی، ملا احمد (1416ق). مجمع الفائدة و البرهان. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
3. جبعی عاملی، (شهید ثانی) زین‌الدین (1410ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. قم: مکتبه داوری.
4. حاجی­ده­آبادی، احمد(1382، بهمن و اسفند). تاملی پیرامون قصاص مسلمان در مقابل کافر. دوفصلنامه نامه مفید، 40، 62-39.
5. حر عاملی، محمد بن الحسن (1414ق). وسائل الشیعة. قم: مؤسسة آل البیت: لإحیاء التراث.
6. حلبی، ابوالصلاح(بی‌تا). الکافی فی الفقه. (تحقیق: رضا استادی) اصفهان، مکتبه امیرالمؤمنین7.
7. حلی، (علامه) حسن بن یوسف (1419ق). مختلف الشیعه. قم: موسسه نشر اسلامی.
8. حلی، (علامه) حسن بن یوسف (1422ق). تحریر الاحکام. قم: موسسه امام صادق.
9. حلی، (محقق) جعفر (1401ق). المختصر النافع. تهران: موسسه بعثت.
10. خوانساری، سید احمد (1364ش). جامع المدارک. تهران: مکتبه الصدوق.
11. سید مرتضی علم‌الهدی، علی بن الحسین (1415ق). الانتصار. قم: موسسه نشر اسلامی.
12. سیوری حلّی، جمال‌الدین مقداد (1404 ق). التنقیح الرائع لمختصر الشرائع. (تحقیق: سید عبدالطیف حسینی کوه کمری)، قم: انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشی.
13. صدوق، ابن بابویه (1415ق). المقنع. قم: موسسه امام مهدی7.
14. صیمری، مفلح (1420ق). غایه المرام فی شرح شرائع الاسلام. قم: دار الهادی.
15. طوسى، ابو جعفر، محمد بن حسن (1427ق). رجال الشیخ الطوسی. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
16. طوسى، ابوجعفر، محمد بن حسن (بی‌تا). الفهرست. نجف: المکتبة الرضویة.
17. طوسی، ابوجعفر محمد بن الحسن (1410ق). الخلاف. قم: موسسه نشر اسلامی.
18. طوسی، ابوجعفر محمد بن الحسن (1420ق). المبسوط. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
19. طوسی، ابوجعفر محمد بن الحسن (بی­تا). الاستبصار. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
20. فاضل آبی، زین‌الدین (1410ق). کشف الرموز. قم: موسسه نشر اسلامی.
21. فاضل هندی، محمد بن الحسن (1424ق). کشف اللثام. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
22. کشّى، ابو عمرو، محمد بن عمر بن عبد العزیز، (1409ق). رجال الکشی. مشهد: مؤسسه نشر دانشگاه مشهد.
23. مرعشی نجفی، سید شهاب‌الدین (1415ق). القصاص علی ضوء القرآن و السنة. قم: مکتبة آیت‌الله مرعشی.
24. مکارم شیرازی، ناصر (1385ش). الفتاوی الجدیدة. قم: مدرسة الامام علی بن ابی طالب.
25. موسوی خویی، سید ابوالقاسم (1369ش). مبانی تکملة المنهاج. قم: بی‌نا.
26. نجاشى، ابوالحسن، احمد بن على (1407ق). رجال النجاشی - فهرست أسماء مصنفی الشیعة. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
27. نجفی، محمدحسن (1367ش). جواهر الکلام. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
28. نوری طبرسی، میرزا حسین (1408ق). مستدرک الوسائل. بیروت: موسسه آل البیت.
29. هاشمی شاهرودی، سید محمود (1377، بهار). محارب کیست و محاربه چیست؟ بحثی در شناخت مو ضوع حد محارب، فصلنامه فقه اهل بیت، 13، 82-3.
30. هاشمی شاهرودی، سید محمود (1380، زمستان). دیه اهل ذمه و شهروندان غیرمسلمان، فصلنامه فقه اهل بیت، 28، 54-31.
31. هاشمی، سید حسین (1395، مهر). نقد فقهی ـ حقوقی استقلال جرم افساد فی الارض در قانون مجازات اسلامی سال 92، دوفصلنامه حقوق تطبیقی مفید، 106، 146-123.