فقه و اجتهاد

فقه و اجتهاد

واکاوی ملکیت اعمال و آثار آن با تمرکز بر حقیقت ملکیت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته حوزه علمیه قم، قم، ایران؛ mjalaee74@gmail.com.
2 استاد گروه منطق فهم دین، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه، قم، ایران؛ salehnasrabad@yahoo.com.
چکیده
مالکیت انسان بر عمل آینده و قبل از وقوع معامله بر آن، به‌عنوان یکی از مصادیق پیچیده ملکیت، در ابواب مختلفی مانند اجاره، حج و ضمان مورد توجه قرار گرفته است. فقها در مورد مالیت و ملکیت اعمال و آثار مترتب بر آن، دیدگاه‌های متفاوتی ارائه کرده‌اند. این مسئله به‌طور روشن از سوی شیخ انصاری مطرح و توسط فقهای بعدی نیز پیگیری شده است. بااین‌حال، به دلیل پراکندگی و ابهام در مباحث مربوط به ملکیت و مالیت عمل انسان و امتزاج مسائل مختلف با یکدیگر، تفکیک دقیق حیثیات مسئله و تحلیل آن ضروری است. سؤال اصلی این پژوهش آن است که آیا می‌توان انسان آزاد را مالک اعتباری اعمال استقبالی و قبل از تحقق معامله بر آن دانست و به‌تبع آثاری مثل ضمانت حابس و گروگان‌گیر در مدت حبس را نسبت به اعمال کارمندان دولت (اجیر) یا مردم شاغل (حر کَسوب) یا مردم بی‌شغل (حر غیر کسوب)، یا استطاعت حج را با صرف ملکیت انسان بر اعمالش یا غیر آن، بار نمود؟ این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، عمل انسان آزاد پیش از انجام را از چهار منظر (مالیت، ملکیت، قابلیت انتقال و آثار مترتب بر آن) بررسی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که این عمل، علاوه بر مالیت، دارای ملکیت تکوینی و ذاتی است، اما بر اساس تحلیل صحیح ملکیت، فاقد ملکیت اعتباری است؛ بنابراین، آثار مرتبط با مالیت (مانند قابلیت معاوضه) بر آن مترتب می‌شود، اما آثار ویژه ملکیت (مانند استطاعت و ضمان) منتفی است. انتقال عقدی آن نیز وابسته به تفسیر حقیقت عقد بیع و اجاره است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

* قرآن کریم.
1. آخوند خراسانی، محمد کاظم (1406ق). حاشیة المکاسب. (مهدی شمس الدین، مصحح)، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
2. اصفهانی، محمدحسین (1409ق). الاجارة. قم: انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین.
3. اصفهانی، محمدحسین (1427‌ق). حاشیة المکاسب (محقق: عباس آل‌سباع قطیفی)، قم: ذوی القربی.
4. انصاری، مرتضی بن محمدامین (1415ق). المکاسب، قم: مجمع الفکر الاسلامی، کمیته تحقیق تراث شیخ اعظم، المؤتمرالعالمی بمناسبة الذکری المئویة الثانیة لمیلاد الشیخ الأعظم الأنصاری، الأمانة العامة.
5. ‏ایروانی، علی(1379‌ش). حاشیة المکاسب، قم: کتبی نجفی.
6. بروجردی، حسین (1429ق). جامع احادیث الشیعة، تهران: انتشارات فرهنگ سبز.
7. پیلوار، رحیم و حاتمه صفری (1401ش). بازاندیشی حق عینی و تحولات آن در حقوق فرانسه و ایران و تبیین جند تسامح فقهی، نشریه پژوهش‌های حقوق ثبت (مقالات آماده انتشار، پذیرفته‌شده، انتشار آنلاین از یک فروردین 1401ش).
8. تبریزی، میرزا فتاح شهیدی (1375ش). هدایة الطالب الی اسرار المکاسب، قم: دارالکتاب.
9. ‏جزائری، محمد جعفر مروج(۱۴۱۶ق). هدی الطالب فی شرح المکاسب، بی­جا، طلیعة النور.
10. ‏حسینی حائری، کاظم (1423ق). فقه العقود، قم: مجمع الفکر الإسلامی.
11. حکیم، سید محسن(بی‌تا). نهج‌ الفقاهة، قم: 22 بهمن.
12. ‏خمینی‌، روح الله (1434ق). کتاب البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار إمام خمینی1.
13. ‏خمینی، مصطفی (1418ق). کتاب البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی1.
14. خوانساری، محمد (بی‌تا). الحاشیة الثانیة علی المکاسب. قم: مؤلف.
15. ‏خوئی، سید ابوالقاسم(1417ق). مصباح الفقاهة (مقرر: محمدعلی توحیدی)، قم: انصاریان.
16. ‏خوئی، سید ابوالقاسم(1418ق). موسوعة الامام خوئی. قم: موسسه احیاء آثار امام خوئی.
17. ‏روحانی، محمد صادق(1429ق). منهاج الفقاهة. قم: أنوار الهدی.
18. ‏روحانی، محمد صادق(1435ق). فقه الصادق7. قم: آیین دانش.
19. ‏سبحانی تبریزی، جعفر(1424ق). المواهب فی تحریر المکاسب. قم: موسسه امام صادق7.
20. ‏سیستانی، علی (1414ق). قاعده لا ضرر. قم: مکتب آیة‌الله العظمی السید السیستانی.
21. الشریف، محمدمهدی (1393، زمستان). از تملیک تا تعهد: تاملی بر تاثیر حقوق فرانسه در ماهیت اجاره بر حقوق ایران، فصلنامه پژوهشی تطبیقی حقوق اسلام و غرب 1(2) 29ـ 58.
22. ‏صدر، محمدباقر (1434ق). اقتصادنا. قم: مرکز الأبحاث و الدراسات التخصصیة للشهید الصدر.
23. ‏طباطبایی، محمد بن علی(بی‌تا). المناهل. قم: مؤسسة آل البیت: لإحیاء التراث.
24. ‏طباطبایی، محمدحسین(1364ش‌). اصول فلسفه و روش رئالیسم (مرتضی مطهری، به همراه مقدمه و پاورقی)، تهران: صدرا.
25. ‏علامه حلی، حسن بن یوسف(بی‌تا). تذکرة الفقهاء. تهران: مکتبة المرتضویة.
26. ‏کاتوزیان، ناصر (۱۳۷۴ش). حقوق مدنی اموال و مالکیت. تهران: یلدا.
27. ‏کاتوزیان، ناصر (۱۳۷۶ش). حقوق مدنی معاملات معوض ـ عقود تملیکی. تهران: شرکت سهامی انتشار.
28. ‏کاظمی، علی (۱۴۰۱ش). «واکاوی مالیّت منفعت انسان و کیفیّت تسلیم آن در فقه و حقوق ایران»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، (27).
29. کلینی، محمد بن یعقوب (1363ش). الکافی. (مصحح: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی)، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
30. لاری، عبدالحسین بن عبدالله(1418ق). التعلیقة علی المکاسب. قم: مؤتمر احیاء ذکری آیة الله المجاهد السید عبدالحسین اللاری، اللجنة العلمیة | مؤسسة المعارف الإسلامیة.
31. ‏هاشمی شاهرودی، محمود (1429ق). کتاب الاجاره. قم: مؤسسة دائرة‌المعارف الفقه الاسلامی.
32. ‏یزدی، محمد کاظم (1410‌ق). حاشیة المکاسب. قم: اسماعیلیان.