فقه و اجتهاد

فقه و اجتهاد

محدوده لزوم در عقود تعلیقی: تحلیل انتزاعیت احکام وضعی از دیدگاه شیخ انصاری درموضوع ماده 219قانون مدنی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران hamedyazdani3312@gmail.com .
2 استاد سطوح عالی و خارج حوزه علمیه، قم، ایران؛ Sadegh.Tahori@gmail.com.
3 دانشیار گروه فقه و مبانی حقوق دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران ma.raghebi@yahoo.com.
چکیده
این مقاله به بررسی لزوم و جواز عقود شرعی بر اساس دو مبنای نظری انتزاعیت و استقلالیت می‌پردازد و تأثیر این مبناها را در تفسیر ماده ۲۱۹ قانون مدنی تحلیل می‌کند. نوآوری اصلی این پژوهش در ارائه تبیینی نوین است که برخلاف دیدگاه رایج شیخ انصاری درباره لزوم مطلق عقود، با استناد به نظر علامه حلی، جواز برخی عقود مانند عقد مسابقه اثبات شده و نشان داده می‌شود که لزوم صرفاً محدود به عقود تنجیزی است. یافته‌ها مبتنی بر نظریه انتزاعیت احکام وضعی از احکام تکلیفی، تفاوت‌های بنیادین میان ملکیت بالفعل و تعلیقی را روشن ساخته و اثبات می‌کنند که لزوم تعلیقی به طور مستقل قابل انتزاع نیست؛ همچنین، مبنای استقلالیت به‌تنهایی قادر به استنتاج لزوم در عقود تعلیقی نیست. روش پژوهش شامل تحلیل نقادانه متون فقهی و حقوقی و استقرای منطقی است که ضمن نقد سه نظریه کلیدی، چارچوبی مستدل برای فهم بهتر اصل لزوم در عقود شرعی ارائه می‌دهد. نتایج تحقیق تأکید بر تفسیر محدود ماده ۲۱۹ قانون مدنی دارد که عقود تعلیقی را از شمول آن خارج و این ماده را به عقود تنجیزی مقید می‌کند. این رویکرد نوین می‌تواند در ارتقای فهم فقهی ـ حقوقی قراردادها و اصلاح کاربرد قانون مدنی ایران تأثیرگذار باشد.
کلیدواژه‌ها

ـ قرآن کریم.
1. آخوند خراسانی، محمدکاظم (۱۴۰۶ق). حاشیة المکاسب. تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
2. آخوند خراسانی، محمدکاظم (۱۴۰۹ق). کفایةالاصول. قم: مؤسسه آل‌البیت:.
3. انصاری، مرتضی بن محمدامین (۱۴۱۵ق). المکاسب. قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
4. ــــــــ (۱۴۱۶ق). فرائدالاصول. قم: انتشارات اسلامی.
5. ایروانی، میرزاعلی بن عبدالحسین (۱۳۸۴ش). حاشیة کتاب المکاسب. قم: انوار الهدی.
6. بجنوردی، محمدحسین (۱۳۷۷ش). قواعد الفقهیة. قم: نشر الهادی.
7. جوهری، اسماعیل بن حمّاد (۱۴۰۷ق). صحاح اللغة. بیروت: دارالعلم للملایین.
8. حائری (شاه‌باغ)، سید علی (۱۴۰۲ش) شرح قانون مدنی. تهران: گنج دانش
9. حسینی حائری، سید کاظم (۱۴۲۳ق) فقه العقود. قم: مجمع الفکر الاسلامیة.
10. حلی، أبی جعفر محمّد بن منصور ابن أحمد ابن إدریس (۱۴۱۰ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. قم: بنیاد النشر الإسلامی.
11. حلی، أبی جعفر محمّد بن منصور ابن أحمد ابن إدریس (۱۴۱۰ق). نهایة الإحکام فی معرفة الحلال والحرام. قم: بنیاد اسماعیلیان.
12. ــــــــــــ (۱۴۱۴ق). تذکرة الفقهاء. قم: موسسة آل‌البیت.
13. ـــــــــــ (۱۴۲۰ق). تحریر الاحکام. قم: مؤسسه امام صادق7.
14. خمینی، سید روح‌الله (۱۳۷۴ش). کتاب البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی;.
15. ــــــــــ (۱۳۷۹ش). مکاسب المحرمه. قم: اسماعیلیان.
16. خویی، سید ابوالقاسم (۱۴۱۷ق). مصباح الفقاهة. قم: انصاریان.
17. سبزواری، محمدباقر بن محمد مؤمن (۱۳۸۱ش). کفایة الفقه. قم: انتشارات اسلامی.
18. شهید ثانی، زین‌الدین بن علی(۱۴۱۰ق). الروضة البّهّیّة فی شرح اللمعة الدمشقیة. قم: کتابخانه داوری.
19. ـــــــــ (۱۴۱۴ق) مسالک الأفهام فی شرح شرائع الإسلام. قم: بنیاد معارف اسلامی.
20. شهیدی، میرزا فتاح بن محمدعلی بن نورالله (۱۳۷۵ش). هدایة الطالب إلی أسرار المکاسب. قم: إسماعیلیان.
21. عاملی، محمد بن مکی (۱۴۱۰ق) اللمعة الدمشقیة. قم: کتابخانه داوری.
22. فاضل مقداد، السیوری (۱۳۷۳ش). کنز العرفان فی فقه القرآن. تهران: مرتضوی.
23. فیومی، احمد بن محمّد بن علی مُقری (۱۴۰۵ق). المصباح المنیر. قم: دارالهجرة.
24. قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران.
25. قمی، سید صدرالدین (۱۴۱۰ق). شرح وافیه. قم: انصاریان.
26. قمی، علی بن ابراهیم (۳۱۳۶ش). التفسیر القمی. قم: دارالکتاب.
27. کاتوزیان، ناصر (۱۳۷۴ش). حقوق مدنی (معاملات معوّض ـ عقود تملیکی) تهران: شرکت سهامی انتشار.
28. کاتوزیان، ناصر (۱۳۷۷ش) قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی. تهران: نشر دادگستر.
29. کرکی محقّق ثانی، علی بن حسین (۱۴۰۸ق) جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسه آل ‌البیت:.
30. نائینی، میرزا محمدحسین (۱۳۷۳ق) منیة الطالب فی حاشیة المکاسب. تهران: المکتبة المحمدیة.
31. ـــــــــــ (۱۴۱۳ق) المکاسب و البیع. چاپ اول، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
32. نجفی، محمدحسن (۱۳۶۲ش) جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
33. یزدی، سیّد محمدکاظم (۱۴۱۹ق) حاشیة المکاسب. قم: انتشارات اسلامی.