فقه و اجتهاد

فقه و اجتهاد

بررسی جریمه تأخیر تأدیهدر نظام بانکداری جمهوری اسلامی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترای فقه و مبانی حقوق دانشگاه عدالت؛ تهران، ایران؛ karami11090@gmail.com.
2 استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم، قم، ایران؛ m.khodarahmi1364@yahoo.com
3 دانشیار گروه فقه و مبانی حقوق دانشگاه امام صادق، تهران، ایران؛ mhgolshardar1964@gmail.com
چکیده
جریمه تأخیر تأدیه در نظام بانکداری جمهوری اسلامی ایران، چالشی اساسی میان ضرورت‌های اقتصادی و الزامات شرعی ایجاد کرده است. مسئله اصلی این تحقیق، تعارض ظاهری میان ضرورت‌های اقتصادی و الزامات شرعی در زمینه جریمه تأخیر تأدیه است. از یک سو، این جریمه برای حفظ نظم اقتصادی و جلوگیری از سوءاستفاده بدهکاران ضروری به نظر می‌رسد، و از سوی دیگر، برخی فقها آن را مصداق ربا و مغایر با موازین اسلامی می‌دانند. این تعارض، نظام بانکی کشور را با دوراهی حفظ کارآمدی اقتصادی یا پایبندی به اصول شرعی مواجه ساخته است. این پژوهش با هدف ارائه راه‌حلی برای این مسئله، رویکردی نوآورانه و تلفیقی را معرفی می‌کند. نوآوری این تحقیق در ترکیب خلاقانه اصول فقهی همچون قاعده لاضرر و تسبیب با مفاهیم حقوقی مانند شرط ضمن عقد است. این رویکرد تلفیقی، راهکاری عملی برای حل مشکلات اقتصادی ناشی از تأخیر در بازپرداخت تسهیلات بانکی ارائه می‌دهد، درحالی‌که هم‌زمان اصول شرعی را نیز رعایت می‌کند. با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی و بررسی دقیق منابع کتابخانه‌ای و اسناد حقوقی، این پژوهش به نتایج مهمی دست یافته است. مهم‌ترین یافته‌ها عبارت‌اند از: امکان بازنگری در ساختار قراردادهای بانکی برای گنجاندن شروط دقیق‌تر و منطبق با شرع. ارائه راهکاری شرعی برای جبران خسارات ناشی از تأخیر در بازپرداخت تسهیلات، بدون تعارض با اصول اسلامی. پیشنهاد اصلاحات قانونی و مقرراتی مشخص برای حل تعارض میان نیازهای اقتصادی و الزامات شرعی. این یافته‌ها نشان می‌دهد که می‌توان با رویکردی خلاقانه و منعطف، توازنی میان کارآمدی اقتصادی و رعایت اصول شرعی در نظام بانکداری اسلامی ایجاد کرد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ـ قرآن کریم.
1. ابن فارس، احمد (۱۳۹۹ق). معجم مقاییس اللغة. بیروت: دار الفکر.
2. ابن منظور، محمد بن مکرم (۱۴۱۴ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
3. امامی، سید حسن (۱۳۹۶ش). حقوق مدنی. جلد اول، چاپ سی و هشتم، تهران: انتشارات اسلامیه.
4. انصاری، مرتضی (۱۴۱۵ ق). المکاسب. قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
5. ـــــــ (۱۴۲۸ ق). فرائد الأصول. قم: مجمع الفکر الإسلامی.
6. بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران (۱۴۰۰ ش). گزارش عملکرد نظام بانکی کشور. تهران: بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران.
7. بجنوردی، سید محمد (۱۴۰۱ ش). القواعد الفقهیة. تهران: مؤسسه عروج.
8. بهرامی احمدی، حمید (۱۳۹۴ ش). حقوق تعهدات و قراردادها. تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق7.
9. بهرامی احمدی، حمید (۱۳۹۶ ش). قواعد فقه. تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق7.
10. توسلی، محمد و کاشیان، علی (۱۳۹۸ ش). تحلیل اقتصادی جریمه تأخیر تأدیه در نظام بانکی ایران. فصلنامه پژوهش‌های پولی ـ بانکی. ۱۲ (۳۹)، ۱۲۳-۱۴۸.
11. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (۱۳۹۷ ش). مبسوط در ترمینولوژی حقوق. تهران: گنج دانش.
12. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (۱۴۰۰ ش). ترمینولوژی حقوق. تهران: گنج دانش.
13. جوهری، اسماعیل بن حماد (۱۴۰۷ ق). الصحاح تاج اللغة وصحاح العربیة. بیروت: دار العلم للملایین.
14. حبیب‌زاده، محمدجعفر (۱۴۰۰ ش). جریمه تأخیر تأدیه در نظام بانکی ایران: چالش‌ها و راهکارها. فصلنامه پژوهش‌های فقهی، ۱۷ (۲)، ۹۵-۱۲۰.
15. حبیب‌زاده، محمدجعفر؛ رضایی، محمد و کریمی، علی (۱۴۰۰ ش). بررسی فقهی-حقوقی جریمه تأخیر تأدیه در نظام بانکی ایران، فصلنامه پژوهش‌های فقهی. ۱۷ (۲)، ۹۵-۱۲۰.
16. حبیبیان نقیبی، مجید (۱۳۹۷ ش). بررسی فقهی و حقوقی عقد صلح در نظام بانکی. فصلنامه اقتصاد اسلامی، ۱۸ (۷۰)، ۹۵-۱۲۰.
17. حر عاملی، محمد (۱۴۰۹ ق). وسائل الشیعة. قم: مؤسسة آل البیت.
18. خامنه‌ای، سید علی (۱۴۲۴ ق). أجوبة الاستفتاءات. قم: دفتر معظم له.
19. خمینی، سید روح‌الله(۱۴۲۱ ق). تحریر الوسیله. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
20. خویی، سید ابوالقاسم (۱۴۱۰ ق). منهاج الصالحین. قم: مدینة العلم.
21. راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۱۲ ق). مفردات ألفاظ القرآن. دمشق ـ بیروت: دار القلم، الدار الشامیة.
22. رضوانی، غلامرضا (۱۳۷۵ ش). بررسی فقهی جریمه تأخیر تأدیه. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
23. سبحانی تبریزی، جعفر (۱۴۱۶ ق). الربا فی نظر الاسلام. قم: مؤسسه امام صادق7.
24. ــــــ (۱۴۲۳ ق). الموجز فی أصول الفقه. قم: مؤسسه امام صادق7.
25. سیستانی، سید علی (۱۴۱۷ ق). منهاج الصالحین. قم: دفتر آیت‌الله سیستانی.
26. شمس، عبدالله (۱۳۹۸ش). آیین دادرسی مدنی. تهران: دراک.
27. شهید ثانی، زین الدین (۱۴۱۳ق). مسالک الأفهام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
28. شهیدی، مهدی (۱۳۹۸ش). حقوق مدنی: آثار قراردادها و تعهدات. تهران: مجد.
29. ــــــــ (۱۳۹۸ش). حقوق مدنی: تشکیل قراردادها و تعهدات. تهران: مجد.
30. صالحی مازندرانی، محمد (۱۳۹۹ش). بررسی فقهی و حقوقی جریمه تأخیر تأدیه. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
31. ـــــــ (۱۳۹۹ ش). فقه و حقوق قراردادها. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
32. صفایی، سید حسین (۱۳۹۷ ش). قواعد عمومی قراردادها. تهران: میزان.
33. طباطبایی، سید محمدحسین (۱۴۱۷ ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
34. طباطبایی، سید محمدصادق (۱۳۸۹ ش). بررسی فقهی حقوقی جریمه تأخیر تأدیه. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
35. عابدیان، میرحسین (۱۳۹۷ ش). راهکارهای حقوقی جایگزین جریمه تأخیر تأدیه. مجله حقوقی دادگستری، ۸۲ (۱۰۲)، ۱۳۵-۱۶۰.
36. عبدی‌پور فرد، ابراهیم (۱۳۹۹ ش). حقوق تعهدات. تهران: مجد.
37. علامه حلی، حسن بن یوسف (۱۴۱۴ ق). تذکرة الفقهاء. قم: مؤسسة آل البیت: لإحیاء التراث.
38. فراهیدی، خلیل بن احمد (۱۴۰۹ ق). کتاب العین. قم: نشر هجرت.
39. فیروزآبادی، محمد بن یعقوب (۱۴۲۶ ق). القاموس المحیط. بیروت: مؤسسة الرسالة.
40. کاتوزیان، ناصر (۱۳۹۵ ش). قواعد عمومی قراردادها. تهران: شرکت سهامی انتشار.
41. کاشانی، محمود (۱۴۰۰ ش). چالش‌های فقهی و حقوقی جریمه تأخیر تأدیه در نظام بانکی ایران. فصلنامه اقتصاد اسلامی، ۲۱ (۸۱)، ۱۵۷-۱۸۶.
42. محقق داماد، سید مصطفی (۱۳۹۸ ش). قواعد فقه: بخش مدنی. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
43. مطهری، مرتضی (۱۳۹۹ ش). ربا، بانک و بیمه. تهران: صدرا.
44. ـــــــ (۱۳۹۹ ش). مجموعه آثار شهید مطهری. تهران: انتشارات صدرا.
45. مکارم شیرازی، ناصر (۱۴۲۷ ق). القواعد الفقهیة. قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب7.
46. ــــــــــــ (۱۴۲۷ ق). انوار الفقاهة - کتاب البیع. قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب.
47. مهرپور، حسین (۱۳۹۹ ش). مجموعه نظریات شورای نگهبان. تهران: دادگستر.
48. موسوی بجنوردی، سید محمد (۱۴۰۱ ش). قواعد فقهیه. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
49. موسویان، سید عباس (۱۳۸۶ ش). ربا و تورم. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
50. موسویان، سید عباس و میثمی، حسین (۱۳۹۷ ش). بانکداری اسلامی (مبانی نظری - تجارب عملی). تهران: پژوهشکده پولی و بانکی.
51. نجفی، محمدحسن (۱۴۰۴ ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
52. Al-Shamsi, F. (2020). Islamic Finance in the UAE: Legal and Regulatory Issues. London: Routledge.
53. Farnsworth, E. A. (2018). Farnsworth on Contracts. New York: Aspen Publishers.
54. Hussain, M., Shahmoradi, A., & Turk, R. (2019). An Overview of Islamic Finance. Journal of International Commerce, Economics and Policy, 10(01), 1950004.
55. McKendrick, E. (2020). Contract Law: Text, Cases, and Materials. Oxford: Oxford University Press