فقه و اجتهاد

فقه و اجتهاد

واکاوی صحت‌‌سنجی بیع منفعت در فقه و نظام حقوقی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه حقوق خصوصی دانشکده حقوق دانشگاه قم، قم، ایران.
چکیده
بیع منفعت به عنوان یکی از اقسام وجودی بیع، براساس نظر مشهور فقیهان و قانون مدنی، صحیح قلمداد نمی‌گردد. مشهور با استناد به لزوم عین بودن مبیع، تبادر و صحت سلب از بیع منفعت و اجماع حکم به اجاره بودن، صلح بودن یا بطلان بیع منفعت صادر نموده است. این مقاله با استفاده از روش توصیفی تحلیلی بر این نظر است که هیچ یک از ادله فوق، تاب مقاومت در برابر نظر مخالف ندارد و عمق ادله مزبور نمی‌تواند عدم صحت بیع منفعت را توجیه نماید. از سوی دیگر قانون مدنی نیز در تعریف بیع صراحتا از لفظ عین استفاده نموده است. این در حالی است که مشهور حقوق دانان به دو شیوه توسع مفهومی عین و نسخ ضمنی ماده 338، از تعریف مذکور در قانون مدنی اعراض کرده‌اند و مبیع را توسعه مفهومی داده‌اند. اثر چنین صحتی در فقه و حقوق، صحت عقودی چون بیع سکنای خانه، بیع اراضی خراجیه، فروش منفعت خاک یک منطقه و فروش منفعت جنگل‌ها و مصادیق دیگر است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم.
1. امامى، سید حسن(بی‌تا)، حقوق مدنى، تهران: انتشارات اسلامیه.
2. انصاری، مرتضی بن محمدامین(1410ق). محقق محمد کلانتر. المکاسب. قم: دار الکتاب.
3. ایروانى، على بن عبدالحسین(1406ق). حاشیة المکاسب. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى.
4. بحرالعلوم، محمد بن محمدتقى(1403ق). بلغة الفقیه. تهران: منشورات مکتبة الصادق.
5. بحرانی، یوسف بن احمد (1363ش). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامی.
6. بروجردی عبده، محمد (1380ش)، حقوق مدنی. تهران: کتابخانه گنج‌دانش.
7. بهبهانى، محمدباقر بن محمد اکمل (1419ق). الرسائل الفقهیة. قم: مؤسسه علامه وحید بهبهانى.
8. تبریزى، میرزا فتاح شهیدى (1375ق). هدایة الطالب إلی أسرار المکاسب. تبریز: چاپخانه اطلاعات.
9. تبریزی، جواد (1426ق). منهاج الصالحین. قم: مدین.
10. جزایری، محمدجعفر (1416ق). هدی الطالب إلی شرح المکاسب. [بی‌جا]: طلیعة النور.
11. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1387ش). المدونه. تهران: گنج دانش.
12. ــــــــــــــ (1387ش). تأثیر اراده در حقوق مدنی. تهران: انتشارات گنج دانش.
13. ــــــــــــــ (1381ش). مبسوط در ترمینولوژی حقوق. تهران: انتشارات گنج دانش.
14. ـــــــــــــــــ (1382ش). مجموعه محشی قانون مدنی. تهران: گنج دانش.
15. ــــــــــــــ (1384ش). مضاربه. تهران، گنج دانش.
16. ـــــــــــــــ (1388ش). حقوق اموال. تهران: گنج دانش.
17. ـــــــــــــــ (1388ش). دایرة المعارف حقوق مدنی و تجارت. تهران: گنج دانش.
18. ـــــــــــــــ (1397ش). علم موضوع­شناسی، فقه الموضوعات. تهران، گنج دانش.
19. جمعی از پژوهشگران (1423ق). موسوعة الفقه الإسلامی طبقا لمذهب أهل البیت:، قم: مؤسسه دائرة­المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت:.
20. حرّ عاملى، محمد بن حسن(1409ق). وسائل الشیعة. قم: مؤسسه آل البیت:.
21. حلّى، حسن بن یوسف بن مطهر(1413ق). مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
22. حلّىمحمد بن حسن بن یوسف(1387ق). إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
23. حلّى، جعفر بن حسن(1418ق). المختصر النافع فی فقه الإمامیة، قم: مؤسسة المطبوعات الدینیة.
24. حلی، ابن فهد احمد بن محمد (1407ق). المهذب البارع فی شرح المختصر النافع. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
25. خمینى، سید روح‌الله(بی‌تا). تحریر الوسیلة. قم: مؤسسه مطبوعات دارالعلم.
26. ـــــــــــــ (1392ش). کتاب البیع. تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینی.
27. خوانساری نجفی، موسی(1373ق). منیة الطالب. تهران: المکتبه المحمدیه.
28. خویى، سید ابوالقاسم(1410ق). منهاج الصالحین، قم: نشر مدینة العلم.
29. ــــــــــــــــ (1426ق). مبانی منهاج الصالحین. قم: قلم الشرق.
30. روحانی، سید محمدصادق(1429ق). منهاج الفقاهة. قم: أنوار الهدی.
31. سبزواری، سید عبدالاعلی(1413ق). مهذّب الاحکام. قم: مؤسسه المنار.
32. شبیری زنجانی، سید موسی(1382ش). کتاب نکاح. قم: مؤسسه پژوهشی رای‌‌پرداز.
33. شهیدی، مهدی(1382ش). حقوق مدنی6، تهران: مجمع علمی و فرهنگی مجد.
34. طباطبایی کربلایی، علی بن محمدعلی(1418ق). ریاض المسائل. قم: مؤسسة آل البیت: لإحیاء التراث.
35. طوسى، محمد بن حسن(1387ق). المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
36. ـــــــــــــــ (1390ق). الإستبصار فیما اختلف من الأخبار. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
37. عاملى، سید جواد بن محمد(1419ق). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلاّمة، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
38. عاملى، محمد بن على(1411ق). نهایة المرام فی شرح مختصر شرائع الإسلام. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
39. عاملی، زین‌‌الدین بن علی(1413ق). مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
40. علیدوست، ابوالقاسم(1395ش). فقه و حقوق قراردادها (ادله عام قرآنی). تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
41. فیض کاشانى، محمدمحسن(1406ق). الوافی، اصفهان: مکتبة الامام امیر المؤمنین7.
42. کلینى، محمد بن یعقوب(1407ق). الکافی. تهران: بی‌نا.
43. کاتوزیان ناصر(1392ش). حقوق مدنی، اموال و مالکیت. تهران: نشر میزان.
44. ــــــــــــ (1390ش). قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی. تهران: نشر میزان.
45. کاشف‌الغطاء، حسن(1422ق). أنوار الفقاهة. نجف: مؤسسة کاشف الغطاء العامة.
46. کرکی، علی بن حسین(1414ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسة آل البیت: لإحیاء التراث.
47. کریمی، عباس؛ موسوی، اسماء(پاییز و زمستان1390ش). «بیع اموال فکری از منظر حقوق اسلامی»، مجله فقه و مبانی حقوق اسلامی، شماره 2، سال چهل و چهارم، ص 73 ـ 53.
48. محقق داماد، سید مصطفی(1388ش). ماهیت حقوقی اجاره: تملیکی یا عهدی. پژوهش حقوقی، ش2، ص 2 ـ 5.
49. مرعی، حسین عبدالله(1413ق). القاموس الفقهی. بیروت: دار المجتبی.
50. مکارم شیرازی، ناصر(1425ق). أنوار الفقاهة. قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب7.
51. نجفى، کاشف‌الغطاء(1359ق). محمدحسین بن على بن محمدرضا، تحریر المجلة، نجف: المکتبة المرتضویة.
52. نوروزی، رضا(1375ش). عقود و ایقاعات در حقوق مدنی. تهران: انتشارات پاژنگ.
53. یزدى، سید محمدکاظم(1421ق). حاشیة المکاسب، قم: مؤسسه اسماعیلیان.