فقه و اجتهاد

فقه و اجتهاد

بررسی فقهی دلالت امر «عاشروا» در آیه 19 سوره نساء

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموخته جامعه الزهراء، قم، ایران.
2 استادیار گروه مطالعات نظری پژوهشکده زن و خانواده، قم، ایران.
چکیده
آیه «عاشروهن بالمعروف» می‌تواند به عنوان دلیلی عام، بسیاری از مسائل مستحدثه در زندگی زناشویی را پاسخ دهد. اثبات امکان استنباط از این آیه نیازمند بررسی فقهی دلالت امر «عاشروا» در آیه 19 سوره نساء است. این نوشتار با روش توصیفی ـ تحلیلی با بررسی نظرات فقها و قواعد فقهی و اصولی به این نتیجه رسیده است که گر چه صیغه امر برای مطلق طلب وضع شده است اما از آنجایی که امر «عاشروا» از طرف شارع است عقل حکم به وجوب امتثال امر می­کند مگر اینکه قرینه­ای برای ندب باشد. در اینجا روایات نمی­توانند قرینه­ای برای ندب باشند و تنها می­توانند وجوب آیه را قید بزنند. دربارۀ مولوی بودن «عاشروا» اگر معروف به معنای عرف عام باشد امر در آیه مولوی است اما اگر معروف به معنای حسن عندالعقل و یا حسن عندالشرع باشد، آیه ارشادی محض است. هم­چنین گرچه امر به خودی خود دلالتی بر تکرار ندارد اما با توجه به موضوع «عاشروا» که معاشرت است امر در آیه دلالت بر تکرار دارد و مخاطب آیه با توجه به معنی باب مفاعله، هر دوی زن و مرد است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم
1.    ابن سیده (بی­تا). المحکم و المحیط الاعظم. بی­جا: دارالکتب العلمیه.
2.    ابن فارس (1399ق). معجم مقاییس اللغه. بی­جا: دارالفکر.
3.    ابن­ادریس حلی (1410ق). السرائرالحاوی لتحریر الفتاوی. قم: مؤسسه النشرالاسلامی التابعه لجماعه المدرسین.
4.    ابن­عاشور، محمدبن طاهر (بی­تا). التحریر و التنویر. بیروت: مؤسسه التاریخ.
5.    ابوالسعود، محمدبن محمد (بی­تا). ارشادالعقل السلیم الی مزایا القرآن الکریم. بیروت: داراحیاءالتراث العربی.
6.    احمدیه، مریم (1390 تابستان). «معاشرت به معروف. مطالعات راهبردی زنان»، ش52، صص185-224.
7.    اراکی، محمدعلی (1413ق). رساله فی نفقه الزوجه. قم: مؤسسه در راه حق.
8.    ازهری، محمدبن­احمد (بی­تا). تهذیب­اللغه. بی­جا: داراحیاءالتراث­العربی.
9.    اشرفی شاهرودی، مصطفی (1393). درس خارج اصول، 1/2/93
10.  اعرافی، علیرضا (1399). درس خارج فقه، 26/12/99
11.  آخوندخراسانی (بی­تا). کفایه الاصول. قم: مؤسسه آل البیت: لاحیاءالتراث.
12.  ثعالبی، عبدالرحمن­بن محمد (1418ق). جواهرالحسان فی تفسیر القرآن. بیروت: داراحیاءالتراث العربی
13.  جوادی آملی (1398). درس خارج فقه، 10/10/98
14.  جوادی آملی(1398). درس خارج فقه، 9/10/98
15.  حقی بروسوی، اسماعیل (بی­تا). تفسیر روح البیان. بیروت: دارالفکر.
16.  حکیم (بی­تا). سیدعبدالصاحب، منتقی الاصول. بی­جا: مطبعه الامیر.
17.  حکیم، سیدمحمدتقی (بی­تا). الاصول العامه للفقه المقارن. بی­جا: مؤسسه آل البیت A للطباعه و النشر
18.  حکیم، سیدمحمدسعید (1414ق). المحکم فی اصول الفقه. قم: مؤسسه المنار.
19.  خویی، ابوالقاسم (بی­تا). محاضرات فی الاصول. بی­جا: بی­نا، نسخه الکترونیکی کتابخانه فقاهت.
20.  راغب اصفهانی، حسین­بن محمد (بی­تا). مفردات الفاظ القرآن. بیروت: دارالقلم.
21.  رشتی، میرزاحبیب­الله (بی­تا). بدائع الافکار. قم: مؤسسه آل البیت: لإحیا التراث.
22.  رضازاده، رجبعلی (1393). درس خارج فقه،5/7/93
23.  روحانی، سیدمحمدصادق (1412ق). فقه الصادق. بی­جا: العلمیه.
24.  زنجانی، سیدموسی شبیری (1419ق). کتاب نکاح. قم: مؤسسه پژوهشی رای پرداز.
25.  سبحانی تبریزی، جعفر (1419ق). مصادرالفقه الاسلامی و منابعه. بیروت: دارالاضواء.
26.  ـــــــــــ (1429ق). الموجز فی اصول الفقه. قم: مؤسسه الامام الصارق7.
27.  ـــــــــــ (1431ق). المبسوط فی اصول الفقه. قم: مؤسسه امام صادق7.
28.  سبزواری نجفی، محمدبن حبیب الله (1406ق). الجدید فی تفسیرالقرآن المجید. بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
29.  سید کریمی حسینی، سیدعباس (1382ش). تفسیر علیین. قم: انتشارات اسوه.
30.  سیدمرتضی (بی­تا). الذریعه الی اصول الشریعه. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
31.  شهرستانی، سیدمحمدحسین (بی­تا). غایه المسئول. بی­جا: بی­نا، نسخه الکترونیکی کتابخانه فقاهت
32.  شهید ثانی (1412ق). الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه (المحشی- سلطان العلما). قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
33.  شهید ثانی (1413ق). مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام. قم: مؤسسه المعارف الاسلامیه.
34.  شیخ انصاری، مرتضی (1411ق). رساله فی التحریم من جهه المصاهره. قم: منشورات دارالذخائر.
35.  شیخ طوسی، محمد بن حسن (بی­تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دارإحیاءالتراث العربی، چاپ اول
36.  شیخ طوسی، محمدبن حسن (1387ق). المبسوط فی فقه الامامیه. تهران: المکتبه المرتضویه لإحیاءالآثار الجعفریه.
37.  شیخ طوسی، محمدبن حسن (1417ق). العده فی اصول الفقه. قم: تیزهوش.
38.  صاحب بن عباد (بی­تا). المحیط­فی­اللغه. بی­جا: عالم الکتاب.
39.  صدر، سیدمحمدباقر (بی­تا). مباحث الاصول. بی­جا: بی­نا، نسخه الکترونیکی کتابخانه فقاهت.
40.  طبرسی، فضل بن حسن (1372ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: انتشارات ناصرخسرو.
41.  طبری،ابوجعفر (1412ق) جامع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دارالمعرفه.
42.  عاملی موسوی، محمدبن علی (1411ق). نهایه المرام فی شرح مختصر شرائع الإسلام. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
43.  عبدالکریم فضل الله، درس خارج فقه، 13/6/40
44.  عراقی، آقاضیاءالدین (1370ق). بدائع الافکار فی الاصول. نجف: المطبعه العلمیه.
45.  علامه مجلسی (1403ق). بحارالانوار. قم: مؤسسه الوفا.
46.  علیدوست، ابوالقاسم (1391ش). فقه و عقل. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
47.  فاضل لنکرانی، محمد (1421ق). تفصیل الشریعه فی شرح تحریر الوسیله ـ نکاح. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار:.
48.  فراهیدی، خلیل بن احمد (بی­تا). العین. بی‌جا: دار و مکتبه الهلال.
49.  قرطبی، محمدبن احمد (1364ش). الجامع لاحکام القرآن. تهران: انتشارات ناصرخسرو.
50.  قمی طباطبایی، سیدتقی (بی­تا). مبانی منهاج الصالحین. بی­جا: منشورات قلم الشرق.
51.  قمی، میرزا ابوالقاسم (بی­تا). قوانین الاصول. بی­جا: حجریه قدیمه.
52.  کاظمی خراسانی، محمدعلی (بی­تا) فوائدالاصول. بی­جا: مؤسسه النشر الاسلامی.
53.  مشکینی، علی (1371ق). اصطلاحات الاصول. قم: نشرالهادی.
54.  حب‌الله، حیدر (1422ق). حقوق الزوجه الجنسیه. فقه اهل بیت:، 6 (21)، صص 90-122.
55.  نجفی، محمدحسن (1362ش). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. بیروت: داراحیاءالترث العربی.
56.  نجل الشهیدالثانی، شیخ سعید (بی­تا). معالم الدین و ملاذالمجتهدین. قم: مؤسسه النشرالاسلامی لجماعه المدرسین بقم المشرفه.
مقالات
1. طالبی کیانی، سکینه (1393). پژوهش فقهی حقوقی قاعده معروف در حقوق خانواده، استاد راهنما: زهرا فهرستی، استاد مشاور: مجید وزیری شهریور 1393ش، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، مجتمع دانشگاهی ولیعصر (عج)، دانشگاه ادبیات و علوم اسلامی، کارشناسی ارشد.
2. نژاد کمالی راوری، معصومه (1398). بررسی نظریه «وعاشروهن بالمعروف» در قالب قاعده فقهی و کاربرد آن در حقوق موضوعه، استاد راهنما: اعظم امینی، استاد مشاور: محمدعلی داوریار، شهریور 98، کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور استان خراسان رضوی، مرکز پیام نور مشهد.