فقه و اجتهاد

فقه و اجتهاد

چالش‌های «اخذ برائت پیش از درمان»با تمرکز بر مستندِ رِوایی مسئله

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
nانش‌پژوه فقه پزشکی مرکز فقهی ائمه اطهار علیهم السلام، قم، ایران.
چکیده
به نظر مشهور فقها، پزشک می‌تواند پیش از درمان، نسبت به خساراتِ آن، برائت بگیرد و عمده دلیل، خبر سکونی از امام صادق 7 است که حضرت علی 7 فرمودند: «هرکس تطبُّب یا تبیطُر کند، باید از ولیّ او [یا آن] برائت بگیرد در غیر این صورت ضامنِ او [یا آن] است». استناد به این روایت، از دیرباز با اشکالاتی مواجه بوده که البته بی‌پاسخ نمانده است و نوشتار پیشِ‌رو، به دنبال این پرسش که: «آیا افزون بر ایرادات سابق، چالش دیگری هم وجود دارد؟»، به روش توصیفی تحلیلی و بهره‌گیری از داده‌های کتابخانه‌ای، چند اشکال جدید برشمرده، از جمله اینکه: با صرف‌نظر از وثاقت یا ضعف سکونی، روایت طبق برداشت مشهور (برائت‌گیری پزشک پیش از درمان)، از متفرّدات این راوی است که بیشتر اصحاب در آن توقّف دارند. دلالت آن بر مدّعا نیز تمام نیست؛ مشهور، «تطبُّب» را به «طبابت» (یعنی: فعل پزشک) معنا کرده‌اند، امّا براساس لغت، این تعبیر بر «تکلّف به طبابت» (یعنی: تلاش فرد ناخبره برای درمان) هم اطلاق شده و این معنا نیز در روایت احتمال می‌رود، لذا مجمل است. همچنین طبق قواعد زبان، حدیث، بر گرفتنِ برائت «پس از درمان» دلالت دارد و شاهدی بر پیشیِ آن ـ چنانکه مشهور قائل‌اند ـ درمیان نیست. به علاوه اطلاقِ روایت، همۀ آسیب‌های درمانی را شامل می‌شود، در حالی که موارد اندکی از آسیب‌ها مورد نظر مشهور است و از استناد این دیدگاه به روایت، یا تقیید اکثر لازم می‌آید، یا تنزیل مطلق به فردِ نادر. از این‌رو روایت قابل تمسک نیست و بایستی بر این مدّعا دنبال دلیل دیگری بود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

کتب
 قرآن کریم
1.    ابن اثیر، مبارک بن محمد (1367). النهایة فی غریب الحدیث و الأثر. (محمود محمد طناحی و طاهر احمد زاوی، محقق و مصحح)، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
2.    ابن بابویه، محمد بن علی {صدوق} (۱۳۸۶ق). علل ‌الشرائع. قم: کتاب‌فروشی داوری.
3.    ابن بابویه، محمد بن علی {صدوق} (1413ق). من لایحضره الفقیه. (علی‌اکبر غفاری، محقق و مصحح)، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
4.    ابن حیون، نعمان بن محمد مغربی (۱۳۸۵ق). دعائم الإسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الأحکام. (آصف فیضی، محقّق)، قم: مؤسسة آل‌البیت:.
5.    ابن‌قیم جوزیه، محمد بن ابی‌بکر (بی‌تا). الطب النبوی. (عبدالخالق عبدالغنی و عقده محمود فرج، محقق و مصحح)، بیروت: دار الفکر.
6.    ابن هشام، عبدالله بن یوسف (بی‌تا). مغنی اللبیب عن کتب الأعاریب. قم: کتابخانه حضرت آیت‌الله‌العظمی مرعشی نجفی.
7.    اردبیلی، احمد بن محمد (۱۴۰۳ق). مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
8.    تبریزی، جواد بن علی(۱۴۲۸ق). تنقیح مبانی الأحکام ـ کتاب الدیات. قم: دار الصدیقة الشهیدة3.
9.    جوهری، اسماعیل بن حماد(1376ق). الصحاح. (احمد عبدالغفور عطار، محقق)، بیروت: دار العلم للملایین.
10.              حر عاملی، محمد بن حسن(1409 ق). تفصیل وسائل‌الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة. قم: مؤسسة آل‌البیت:.
11.              حسینی عاملی، سید جواد بن محمد (بی‌تا). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلاّمة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
12.              حلّى، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى {علامه} (1410ق). إرشاد الأذهان إلى أحکام الإیمان. (فارس حسون، محقق)، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
13.              حلّی، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی {علامه} (1414 ق). تذکرة الفقهاء. قم: مؤسسه آل ‌البیت:.
14.              حلّى، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى {علامه} (141۳ق). قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام‌. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
15.              حلّی، محمد بن منصور {ابن ادریس} (1410ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
16.              حلّی، نجم‌الدین جعفر بن حسن (محقق) (1408ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. (عبدالحسین محمدعلی بقال، محقق)، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
17.              ـــــــــــــــــــــــــ (۱۴۱۲ق). نکت النهایة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
18.              خویی، سید ابوالقاسم موسوی (۱۴۲۲ق). مبانی تکملة المنهاج. قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخویی.
19.              ــــــــــــــــــــ (۱۴۱۸ق). موسوعة الإمام الخویی. قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخویی.
20.              طباطبایی، محمدحسین (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
21.              طباطبایی حائری، سید علی بن محمد (۱۴۱۸ق). ریاض المسائل. قم: مؤسسه آل‌ البیت:.
22.              طباطبایی حکیم، سید محسن (۱۴۱۶ق). مستمسک العروة الوثقی. قم: مؤسسة دار التفسیر.
23.              طبرسی، فضل بن حسن (1372ش). مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن. (هاشم رسولی محلاتی و فضل‏الله یزدی طباطبایی، مصحح)، تهران: ناصرخسرو.
24.              طوسی، محمد بن حسن {شیخ طوسی} (1407 ق). تهذیب الأحکام. (حسن خرسان الموسوی، محقّق و مصحّح)، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
25.              عاملی، جعفرمرتضی (۱۴۱۴ق). الآداب الطبیة فی الاسلام، مع لمحة عن تاریخ الطب. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
26.              عاملی، زین‌الدین بن علی (شهید ثانی) (۱۴۱۳ق). مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
27.              عاملی، محمد بن مکی (شهید اول) (1414ق). غایة المراد فی شرح نکت الإرشاد. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
28.              فاضل هندی، محمد بن حسن (۱۴۱۶ق). کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
29.              فراهیدی، خلیل بن احمد (۱۴۰۹ق). کتاب العین. قم: نشر هجرت.
30.              فیومی، احمد بن محمد (۱۴۱۴ق). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی. قم: مؤسسه دارالهجرة.
31.              کتانی، محمد عبدالحی بن عبدالکبیر (بی‌تا). نظام الحکومة النبویة. (عبدالله خالدی، محقق)، بیروت: دار الأرقم بن أبی الأرقم.
32.              کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق (1407ق). الکافی. (علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، محقّق و مصحّح)، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
33.              مراغی، سید میر عبدالفتاح بن علی حسینی (۱۴۱۷ ق). العناوین الفقهیة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
34.              مصطفی، ابراهیم و همکاران (۱۴۱۰ق). المعجم الوسیط. استانبول: دارالدعوة.
35.              نجفی، محمدحسن صاحب الجواهر (صاحب جواهر) (1404 ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. (علی آخوندی و عباس قوچانی، مصحح)، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
36.               نوری، حسین بن محمدتقی (۱۴۲۹ق). خاتمة مستدرک‌الوسائل. قم: مؤسسة آل‌البیت:.
37.              یزدی، سید محمدکاظم طباطبایی (۱۴۰۹ق). العروة الوثقی. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
مقالات
۱. داراب‌پور، مهراب (۱۳۸۴، بهار). اخذ برائت برای خسارات ناشی از درمان یا عمل جراحی رافع ضمان یا اعتمادی خلاف احتیاط در مسؤولیت تخصصی پزشکان. فصلنامه تحقیقات حقوقی، ۸ (۴۱)، ۳۱۸ ـ ۲۹۳.
۲. رستمی، هادی و قره‌داغی، جابر (۱۳۹۴، بهار). تأثیر اخذ برائت در رفع مسؤولیت کیفری از پزشک با توجه به قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲. مجله پزشکی قانونی ایران، ۲۱ (۱)، ۵۸ ـ ۵۵.