فقه و اجتهاد

فقه و اجتهاد

بازخوانی اعتبارِ «سابقه شرارت» در تحقق جرم محاربه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش آموخته مرکز فقهی ائمه اطهار ع؛ پژوهشگر مرکز پژوهشی موسسه عالی فقه و علوم اسلامی، قم، ایران.
چکیده
محاربه، یکی از مهم‌ترین جرائم علیه امنیت است که در فقه اسلامی، موضوع مجازات‌های مذکور در آیه 33 سوره مائده قرار گرفته است. جمعی از فقیهان متقدم و به باور برخی، مشهور قدما معتقدند که شرط تحقق جرم محاربه آن است که فرد محارب، دارای سابقه شرارت بوده و در اصطلاح فقه «اهل ریبه» باشد. در نقطه مقابل، فقیهان متأخر و معاصر، چنین قیدی را معتبر ندانسته‌اند. قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 نیز به پیروی از فقیهان معاصر، هیچ گونه اشاره‌ای به لزوم این قید نداشته و جرم محاربه را از جهت دخالت این قید، مطلق می‌داند. اعتبار این قید، موجب محدودیت دایره صدق این عنوان مجرمانه بر افراد شده و جمعی از مجرمان را از تحت آن خارج می‌سازد. مقاله پیش‌رو با روش توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از اطلاعات کتابخانهای در صدد صحت‌سنجی فتوای (جمعی از) قدما و پاسخ‌گویی به این پرسش است که سابقه شرارت چه جایگاهی در تحقق جرم محاربه دارد؟ واکاوی منابع و نیز متون فقهی حاکی از این است که مجموعاً پنج دلیل بر اعتبار سابقه شرارت قابل طرح است. بااین‌حال ادلّه یاد شده مخدوش بوده و هیچ‌یک توانایی اثبات دخالت این قید در تحقق جرم محاربه را ندارد.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
1.    آخوند خراسانی، محمدکاظم(1409ق). کفایة الاصول. قم: مؤسسه آل‌البیت:.
2.    ابن بابویه قمی، محمد بن علی(1413ق). من لایحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
3.    ابن سلیمان، مقاتل(1423ق). تفسیر مقاتل بن سلیمان. (تحقیق عبدالله محمود شحاته)، بیروت: دار احیاءالتراث العربی.
4.    ابن فارس، احمد (1404ق). معجم مقائیس اللغة. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
5.    اردبیلی، احمد بن محمد (1403ق). مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
6.    ازهری، محمد بن احمد (1421ق). تهذیب اللغة. قم: دار احیاءالتراث العربی.
7.    انصاری دزفولی، مرتضی بن محمد (1415ق). کتاب الطهارة. قم: کنگره بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
8.    بغدادی، محمد بن محمد بن نعمان عکبری {شیخ مفید} (1413ق). المقنعه. قم: کنگره جهانی هزاره شیخ مفید.
9.    بهبهانی، محمدباقر بن محمد اکمل (1426 ق). حاشیة الوافی. قم: مؤسسة العلامة المجدد الوحید البهبهانی.
10.  تفتازانی، مسعود بن عمر (1416ق) المطول. قم: مکتبة الداوری.
11.  جزری، ابن اثیر، مبارک بن محمد (بی‌تا) النهایة فی غریب الحدیث و الاثر. قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
12.  جمعی از محققان تحت اشراف سید محمود هاشمی شاهرودی (1426ق). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت:. قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی.
13.  جوهری، اسماعیل بن حماد (1410ق). صحاح اللغة. بیروت: دار العلم للملایین.
14.  حر عاملی، محمد بن حسن (1409ق). وسائل‌الشیعه. (مصحح: گروه پژوهش مؤسسه آل‌البیت:)، قم: مؤسسه آل ‌البیت.
15.  حلی، حسن بن یوسف{علامه حلی} (1420ق). تحریر الاحکام الشرعیة علی مذهب الامامیه. قم: مؤسسه امام صادق7.
16.  حلی، محمد بن حسن بن یوسف {فخرالمحققین} (1387 ق). ایضاح الفوائد. قم: انتشارات اسماعیلیان.
17.  حلی، جعفر بن حسن{محقق حلی} (1412ق). نکت النهایة. (محقق: گروه پژوهش دفتر انتشارات اسلامی)، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین.
18.  حلی، جعفر بن حسن {محقق حلی} (1408ق). شرائع الاسلام. چاپ دوم، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
19.  حلی، محمد بن احمد بن ادریس (1410ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
20.  حمیری، نشوان بن سعید (1420ق). شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم. بیروت: دار الفکر المعاصر.
21.  دسوقی، محمد بن احمد (1428ق). حاشیة الدسوقی علی مختصر السعد. بیروت: المکتبة العصریة.
22.  راغب اصفهانی (1412ق). مفردات الفاظ القرآن. لبنان: دار العلم.
23.  راوندی، قطب‌الدین سعید بن عبدالله (1405ق) فقه القرآن. (محقق سید احمد حسینی). قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
24.  صدر، سید محمدباقر (1417ق). بحوث فی علم الاصول. (تقریر حسن عبدالساتر)، بیروت: الدار الاسلامیة.
25.  صیمری، مفلح بن حسن (1420ق). غایة المرام فی شرح شرائع الاسلام. (تصحیح جعفر کوثرانی)، بیروت: دار الهادی.
26.  طرابلسی، ابن براج، قاضی عبدالعزیز (1406ق). المهذب. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
27.  طریحی، فخرالدین (1416ق). مجمع‌البحرین. تهران: کتاب‌فروشی مرتضوی.
28.  طوسی، محمد بن حسن (1420ق). فهرست کتب الشیعة. قم: نشر ستاره.
29.  ــــــ، ـــــــــــــــ (1400ق). النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی. بیروت: دارالکتاب العربی.
30.  ــــــ، ــــــــــــــ (1387ش). الاقتصاد الهادی الی طریق الرشاد. تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
31.  ــــــ، ـــــــــــــــ (1387ق). المبسوط فی فقه الامامیه. قم: المکتبة المرتضویه.
32.  ــــــ، ـــــــــــــــ (1407ق). تهذیب الاحکام. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
33.  ــــــ، ـــــــــــــــ (1373ش). رجال الطوسی، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
34.  عاملی، محمد بن مکی {شهید اول} (1414ق). غایة المراد فی شرح نکت الارشاد. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
35.  عاملی، زین‌الدین بن علی {شهید ثانی} (1413ق). مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
36.  فاضل هندی، محمد بن حسن (1416ق). کشف الثام و الابهام عن قواعد الاحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
37.  فراهیدی، خلیل ابن احمد (1410ق). کتاب العین. (مصحح مهدی مخزومی و دیگران)، چاپ دوم، قم: نشر هجرت.
38.  کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
39.  مازندرانی، محمد صالح (1382ق). شرح الکافی. (تصحیح ابوالحسن شعرانی)، تهران: المکتبة الاسلامیة.
40.  مصری، محمد بن مکرم بن منظور (1414 ق). لسان العرب. بیروت: دار الفکر.
41.  مصطفوی، حسن (بی‌تا). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: مرکز الکتاب للترجمة و النشر.
42.  موسوی اردبیلی، سید عبدالکریم (1427ق). فقه الحدود و التعزیرات. قم: مؤسسه النشر لجامعة المفید.
43.  موسوی خمینی، سید روح‌الله (1423ق). تهذیب‌الاصول. (تقریرات جعفر سبحانی)، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
44.  موسوی خویی، سید ابوالقاسم،)بی‌تا). مبانی تکملة المنهاج (موسوعه). قم: مؤسسة احیاء آثار الامام الخویی.
45.  موسوی گلپایگانی، سید محمدرضا (1412ق). الدرّ المنضود فی احکام المنضود. (تقریر علی کریمی جهرمی). قم: دارالقرآن الکریم.
46.  نجاشی، احمد بن علی (1365ش). رجال النجاشی. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
47.  نجفی، محمدحسن (1404ق) جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. بیروت: دار احیاءالتراث العربی.
48.  نسفی، عمر بن محمد (1376ش) تفسیر نسفی. (مصحح: عزیزالله جوینی). تهران: صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران.
49.  واسطی زبیدی، محب‌الدین سید محمد مرتضی (1414 ق). تاج العروس من جواهر القاموس. (مصحح: علی شیری). بیروت: دار الفکر.
50.  هاشمی، احمد (1397ش) جواهر البلاغة. قم: مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه.
پایگاه اینترنتی
1. پایگاه اینترنتی مدرسه فقاهت: درس خارج فقه آیت‌الله محمد یزدی، کتاب القضاء، مورخ 10/08/1390؛ https://B2n.ir/rk1387.