فقه و اجتهاد

فقه و اجتهاد

واکاوی ضمان خسارات ناشی از جنس و طراحی منسوجات و حکم خرید و فروش آن از منظر قواعد فقهی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش‌آموخته و مدیر کارگروه حقوق پزشکی مرکز فقهی ائمه اطهار، قم، ایران.
چکیده
منسوجات پوشیدنی، به لحاظ ‌جنس یا طرح ظاهری آن، از جهت ضمان خسارت‌های واردشده از آن و نیز حکم شرعی تجارت، کسب‌وکار و یا دریافت اجرت کارگران از این راه، مسئله‌ساز است. این تحقیق به دنبال آن است که این دو جهت را از منظر قواعد فقهی، مورد واکاوی قرار دهد و به دنبال پاسخ به این پرسش است که ضمان خسارات ناشی از جنس و طراحی منسوجات و حکم خریدوفروش آن، از منظر قواعد فقهی چیست؟ با جمع‌آوری داده‌ها از منابع اصولی و فقهی به روش کتابخانه‌ای، سپس با تحلیل داده‌ها به روش اجتهادی، احکام وضعی و تکلیفی موضوع تحقیق کشف می‌شود. مقاله پیش‌رو به این نتیجه رسید که قواعد پیش‌گفته سه دسته‌اند: یکی قاعده‌ای که هر دو حکم وضعی و تکلیفی را اثبات می‌کند یعنی «لاضرر»، دیگری قواعدی که فقط حکم وضعی را بررسی می‌کند یعنی «اتلاف»، «سبب و مباشر» و «تسبیب» و سوم قاعده‌ای که تنها حکم تکلیفی یعنی حکم شرعی تجارت، کسب‌وکار و دریافت اجرت کارگران از این راه را اثبات می‌کند؛ یعنی قاعده «حرام بودن کمک به گناه و ظلم» که با قصد خسارت زدن به مصرف‌کننده، حکم به حرمت می‌کند، با ثابت‌شدن استناد ضرر به جنس پارچه یا طرح لباس و قوی‌تر بودن سبب از مباشر، تولید‌کننده و طراح لباس ضامن‌اند و با قصد‌ اضرار فاحش، تجارت، کسب‌وکار و دریافت اجرت از این راه حرام است؛ مگر اینکه قصد اضرار وجود نداشته باشد و فعالیت مسئولان و کارگران به‌خودی‌خود، موجب ضرر فاحش به دیگران نباشد.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم
1. ابن ‌أبی‌جمهور، محمد بن ‌زین‌الدین، 1405ق، عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة، قم: انتشارات سیدالشهداء.
2. احمد بن فارس بن زکریا، 1404ق، معجم مقائیس اللغة، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
3. اصفهانى نمازی شیخ ‌الشریعة، فتح‌الله بن محمدجواد،1410ق، قاعدة لاضرر، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
4. انصاری دزفولى، مرتضى ‌بن ‌محمدامین، 1414ق، رسائل فقهیة، قم: کنگرۀ جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى.
5. انصارى دزفولی، مرتضى ‌بن‌ محمدامین، 1416 ق، فرائد الاُصول، قم: مؤسسه نشر اسلامی.
6. انصارى دزفولى، مرتضى‌بن‌محمدامین، 1415ق، کتاب المکاسب، قم: کنگره جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى.
7. ایروانى، باقر، 1426ق، دروس تمهیدیة فی القواعد الفقهیة، قم: دار الفقه للطباعة و النشر.
8. آبى یوسفى، فاضل، 1417ق، حسن بن ابی‌طالب، کشف الرموز فی شرح مختصر النافع، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
9. بجنوردی موسوی، سید حسن، ۱۳۷۷ش، القواعد الفقهیة، قم: نشر الهادی.
10.  ـــــــــــــــ، ــــــــــ، 1401ق ، قواعد فقهیه، تهران: مؤسسه عروج.
11.  جوهرى، اسماعیل بن حماد، 1410ق، الصحاح - تاج اللغة و صحاح العربیة، بیروت: دار العلم للملایین.
12.  حرعاملی، محمدبن‌حسن، 1409ق، وسائل‌الشیعة، قم: مؤسسة آل‌البیت:.
13.  حلبى حسینى، حمزة بن علی، ابن زهره، 1417ق، غنیة النزوع إلى علمی الأصول والفروع، قم: مؤسسه امام صادق7.
14.  حلّى اسدى، ابن فهد، جمال‌الدین، احمد بن محمد، 1407ق، المهذب البارع فی شرح المختصر النافع، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
15.  حلّى اسدى، حسن بن یوسف، 1420ق، تحریر الأحکام الشرعیة على مذهب الإمامیة، قم: مؤسسه امام صادق7.
16.  ــــــــــ، ـــــــــــــــ، 1414ق، تذکرة الفقهاء، قم: مؤسسه آل‌البیت:.
17.  ــــــــــ، ـــــــــــــــ، 1388ق، تذکرة الفقهاء، قم: مؤسسه آل‌البیت:.
18.  ــــــــــ، ـــــــــــــــ،  1413ق، قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
19.  ــــــــــ، ـــــــــــــــ، 1419ق، نهایة الإحکام فی معرفة الأحکام، قم: مؤسسه آل‌البیت:.
20.  ــــــــــ، ـــــــــــــــ، 1982م، نهج الحقّ و کشف الصدق، بیروت: دارالکتاب اللبنانی.
21.  حلّى، نجم‌الدین، جعفر بن حسن، 1408ق، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
22.  ــــــــــ، ـــــــــــــــــــ، 1418ق، المختصر النافع فی فقه الإمامیة، قم: مؤسسة المطبوعات الدینیة.
23.  ــــــــــ، ــــــــــــــــ، 1407ق، المعتبر فی شرح المختصر، قم: مؤسسه سیدالشهداء7.
24.  خراسانى، محمدکاظم ‌بن‌ حسین، 1409ق، کفایة الأصول، قم: مؤسسۀ آل‌البیت:.
25.  خمینى، سید روح‌الله، 1423ق، تهذیب الأصول، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی1‏.
26.  ــــــ، ــــــــــــ، 1421ق، کتاب البیع، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى1.
27.  خویى، ابوالقاسم، 1422ق، مصباح الأصول، قم: مؤسسه احیاء آثار الامام الخوئی‏.
28.  دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه دهخدا، 1377ش، تهران: انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
29.  رشتى گیلانى نجفى، میرزا حبیب‌الله، 1407ق، فقه الإمامیة، قسم الخیارات، قم: کتاب‌فروشی داورى.
30.  سبحانى تبریزى، جعفر، 1414ق، المختار فی أحکام الخیار، قم: مؤسسه امام صادق7.
31.  سبزوارى، محمدباقر بن محمد مؤمن، 1423ق، کفایة الأحکام، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
32.  سعدى ابو جیب، 1408ق، القاموس الفقهی لغة و اصطلاحا، دمشق: دارالفکر.
33.  سیستانی، سید علی، 1414ق، قاعدة لاضرر ولا ضرار، قم: دفتر آیت‌الله‌العظمی سیستانی.
34.  سیفى مازندرانى، علی‌اکبر، 1425ق، مبانی الفقه الفعال فی القواعد الفقهیة الأساسیة، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
35.  صدر، سید محمدباقر، 1408ق، القواعد الفقهیة (مباحث الأصول)، قم: دفتر جناب مقرر.
36.  صدوق، ابن بابویه، محمد بن علی، 1406ق، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، قم: دار الشریف الرضی للنشر.
37.  صدوق، ابن بابویه، محمد بن علی، 1403ق، معانی الأخبار، قم: دفتر انتشارات اسلامى‏.
38.  ــــــ، ـــــــــــــــــــــــــ، 1413ق، کتاب من لایحضره الفقیه، قم: دفتر انتشارات اسلامى‏.
39.  طباطبایى قمّى، سید تقی، 1423ق، الأنوار البهیة فی القواعد الفقهیة، قم: انتشارات محلاتى.
40.  طوسى، محمد بن الحسن، 1390ق، الإستبصار فیما اختلف من الأخبار، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
41.  ــــــ، ــــــــــــــــ، 1407ق، تهذیب الأحکام، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
42.  ــــــ، ــــــــــــــــ، 1407ق، الخلاف، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
43.  عابدین پور، احسان؛ قاسمی، محمدعلی، 1401ش، واکاوی نقش اذن در فقه پزشکی، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار:.
44.  عاملى، زین‌الدین بن علی، 1413ق، مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
45.  علیدوست، ابوالقاسم، 1388ش، فقه و عرف، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
46.  فاضل لنکرانی، محمد، 1430ق، دراسات فی الأصول، قم: مرکز فقه الأئمۀ الأطهار:
47.  ـــــــــــــ، ــــــ، 1416ق، القواعد الفقهیة، قم: چاپخانه مهر.
48.  فاضل لنکرانی، محمدجواد، 1396ش، ضمان انخفاض قیمة النقد، احسان عابدین پور، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار:.
49.  فراهیدى، خلیل بن احمد، 1410ق، کتاب العین، قم: نشر هجرت.
50.  فیومى مقری، احمد بن محمد، 1418ق، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، قم: منشورات دار الرضی.
51.  کلینى، محمد بن یعقوب، 1407ق، الکافی، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
52.  گیلانى قمّى، ابوالقاسم‌بن‌محمدحسن، 1427ق، رسائل المیرزا القمی، قم: دفتر تبلیغات اسلامى؛ شعبه خراسان.
53.  مجلسى، محمدباقر بن محمدتقی، 1406ق، ملاذ الأخیار فی فهم تهذیب الأخبار، قم: کتابخانه آیه الله مرعشی نجفی‏.
54.  محقق داماد یزدى، سید مصطفی، 1406ق، قواعد فقه، تهران: مرکز نشر علوم اسلامى.
55.  محمود عبدالرحمان، معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهیة، بی‌تا، قاهره: دارالفضیله.
56.  مشکینى، میرزاعلی، 1377ش، مصطلحات الفقه، قم: مؤسسه فرهنگی دارالحدیث.
57.  مغربى تمیمى، نعمان بن محمد، 1385ق، دعائم الإسلام وذکر الحلال والحرام والقضایا والأحکام؛ چاپ دوم، قم: مؤسسة آل‌البیت.
58.  معین، محمد، 1386ش، فرهنگ فارسی دکتر معین، تهران: انتشارات ادنا.
59.  مکارم شیرازی، ناصر، 1390ش، قاعده لاضرر، قم: نشر امام علی بن ابی‌طالب7.
60.  ـــــــــــــ، ـــــ، 1411ق، القواعد الفقهیة، قم: مدرسه امام امیرالمؤمنین7.
61.  نائینى، محمدحسین، 1352 ش، أجود التقریرات، قم: مطبعة العرفان.
62.  ـــــ، ـــــــــــ، 1413ق، المکاسب والبیع، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
63.  ـــــ، ـــــــــــ، 1373ق، منیة الطالب فی حاشیة المکاسب، تهران: المکتبة المحمدیة.
64.  نجفى، محمدحسن، 1404ق، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، چاپ هفتم‌، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
65.  نورى، حسین‌بن‌محمدتقی، 1408ق، مستدرک‌الوسائل و مستنبط المسائل، قم: مؤسسة آل‌البیت:.
66.  حسینى واسطى زبیدى حنفى، سیدمحمدمرتضى، محب‌الدین، 1414ق، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع.
67.  یزدی طباطبایی، سیدمحمدکاظم، 1414ق، تکملة العروة الوثقى، قم: کتاب‌فروشی داورى.
68.  ــــــــــــــ، ـــــــــــــــ، 1421ق، حاشیة المکاسب، قم: مؤسسه اسماعیلیان.

مقالات

1. دهقان چناری، مجید و دیگران، (1400ش، پاییز)، ارکان مسئولیت مدنی خسارت وارد بر محیط‌زیست ناشی از محصولات بیوتکنولوژی، فصلنامه حقوق پزشکی، 15،(56)، 856 ـ 862.
رحمانی منشادی، حمید، (1400ش، بهار) مطالعه تطبیقی نظام مسئولیت محض در جبران خسارت ناشی از بیوتکنولوژی کشاورزی، فصلنامه حقوق پزشکی، 15، (56)، 575 ـ 585.
2. عابدین پور، احسان، (1397ش، بهارـ ‌تابستان)، واکاوی فقهی ضمان پزشک در برداشت اعضا، دوفصلنامه فقه و اجتهاد، 5، (9)،205 ـ 171.
3. محمدی، حمیدرضا؛ اسلامی، داوود، (1400ش، خرداد)، محصولات تراریخته، مسئولیت مدنی و ملاحظاتی در خصوص آن، نشست علمی همایش ملی معاونت پژوهشی پردیس فارابی دانشگاه تهران.
4. وحیدی، محمد حامد، (1400ش، خرداد)، پذیرش مبنای مسئولیت مدنی محض در خسارات زیست‌محیطی ناشی از مهندسی ژنتیک یا زیست‌فناوری، نشست علمی همایش ملی معاونت پژوهشی پردیس فارابی دانشگاه تهران.