فقه و اجتهاد

فقه و اجتهاد

امکان‌ سنجی جواز واداشتن متهم به اقرار و تبیین گستره آن از منظر فقه امامیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 پژوهشگر حوزه علمیه مشهد، خراسان رضوی، ایران.
2 استدیار گروه فقه و مبانی حقوق دانشگاه علوم اسلامی رضوی مشهد، خراسان رضوی، ایران.
چکیده
یکی از موضوعات مربوط به کشف حقیقت در رویدادهای مجرمانه، اعتراف‌گیری از متهمان است که با روش‌های گوناگونی ممکن خواهد بود. مراد از این روش‌ها، کنش‌هایی است که با تعذیب جسمی یا روحی متهم همراه است. ظاهر برخی ادله، بر جواز اعتراف گرفتن از متهمان، رهنمون هستند. این انگاره، سبب ایجاد شبهه تعارض برخی احکام اسلامی با مفاهیم مرتبط با حقوق فراگیر انسان‌ها می‌گردد. این پژوهش با بهره از روش توصیفی‌ ـ تحلیلی و استناد به منابع کتابخانه‌ای به این نتیجه رسیده است که در موضوع اعتراف ستاندن از متهم، لسان ادله روایی و قرائن لبّی مانند عمومات و اطلاقات ادله، بر حرمت هرگونه ایذاء متهم، در قامت اصل اولیه دلالت دارند و البته حکم تکلیفی اخذ اعتراف از متهم بنا بر شرایطی قابل‌تغییر خواهد بود. دو مؤلفه‌ای که بیشترین تأثیر در تغییرپذیری این حکم را دارند، عبارت‌اند از: قاعده اهمیّت و قاعده دفع افسد به فاسد. در موارد جریان این دو قاعده، حکم اولی موضوع اعتراف‌گیری از متهم تغییر خواهد کرد. در تزاحم حکم عدم جواز تعذیب متهم با حکم وجوب حفظ نظام، تلاش برای حفظ نظام و جلوگیری از اختلال در آن به حکم عقل، قاعده اهمیّت و وجوب مقدمه واجب، مقدم خواهد بود.
کلیدواژه‌ها

ـ قرآن کریم
1. ابن بابویه، محمد بن علی، (1413ق)، من لا یحضره الفقیه، چاپ: دوم، قم: اسلامی.
2. ابن حیون، نعمان بن محمد مغربی، (1385ق)، دعائم الإسلام، قم: آل‌البیت:.
3. ابن درید، محمد بن حسن، (1988م)، جمهرة اللغة، بیروت: در العلم للملایین.
4. ابن فارس، احمد، معجم مقاییس اللغه، (1404ق)، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
5. ابن هشام، عبدالملک بن هشام، (1411ق)، السیره النبویه، بیروت: دار الجیل.
6. اصفهانی، محمدحسین، کتاب الاجاره، (1409ق)، قم: مؤسسه نشر اسلامی.
7. انصاری، محمدعلی، (1415ق)، الموسوعة الفقهیه المیسره، قم: مجمع الفکر الاسلامی.
8. انصاری، مرتضی، (1412ق)، القضاء و الشهادات، قم: المؤتمر العالمی‌بمناسبة الذکری المئویه الثانیه لمیلاد الشیخ الاعظم.
9. انفرادی، مرتضی و رزمی محسن ، (1398ش)، «واکاوی ادله و اثبات شکنجه در اسلام»، فقه و تاریخ تمدن، شماره 3، صص 38-48.
10.  ایروانی، علی بن عبدالحسین، (بی‌تا)، حاشیة المکاسب، بی جا، بی نا.
11.  آخوند خراسانی، محمدکاظم، (1409ق)، کفایه الاصول، قم: آل‌البیت:.
12.  بجنوردی، سید حسن، (1377)، القواعد الفقهیه، قم: الهادی.
13.  ترحینی عاملی، محمدحسن، (1385ش)، الزبدة الفقهیة فی شرح الروضة البهیئة، بیروت: دار الفقه.
14.  جصّاص، احمد بن علی، (1405ق)، احکام القرآن، بیروت: دار احیاءالتراث العربی.
15.  جعفری لنگرودی، محمدمهدی، (1378ش)، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، چاپ: اول، تهران:  گنج دانش.
16.  جوهری، اسماعیل بن حماد، (1376ق)، الصحاح، بیروت: دار العلم للملایین.
17.  حر عاملی، محمد بن حسن، (1409ق)، وسائل‌الشیعة، قم:  مؤسسه آل‌البیت:.
18.  حسینی خامنه‌ای، سید علی، (1424ق)، اجوبة الاستفتائات، چاپ: اول، قم:  دفتر معظم له.
19.  حکیم، سید محمد سعید، (بی‌تا)، مرشد المغترب، چاپ چهارم، بیروت: چهارم، دار الهلال.
20.  خالصی، محمد باقر، (1413ق)، احکام المحبوسین فی فقه الجعفری، قم: جامعه مدرسین.
21.  خرازی، سید محسن، (1419ق)، «فی التجسس و التفتیش»، فقه اهل‌البیت:، شماره 11 و 12، صص 93-168.
22.  خرازی، سید محسن، (1423ق)، البحوث الهامة فی مکاسب المحرمه، قم: در راه حق.
23.  خمینی، سید مصطفی، (1376ش)، مستند تحریرالوسیله، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی;.
24.  خویی، سید ابوالقاسم، (1432ق)، مصباح‌الاصول، تقریرات محمد سرور واعظ بهسودی، قم: مؤسسه احیاء آثار الامام الخویی.
25.  ـــــ، ـــــــــــــــ، (1418ق)، موسوعه الامام الخویی، قم: مرکز الامام الخویی.
26.  راغب اصفهانی، حسین، (1412ق)، مفردات الالفاظ القرآن، بیروت: دار القلم.
27.  راوندی، سعید بن هبه الله، (1405ق)، فقه القرآن، قم: کتابخانه آیت‌الله‌العظمی مرعشی نجفی.
28.  روحانی، سید محمدصادق، (1382ش)، پاسخ‌های آیت‌الله‌العظمی روحانی به استفتائات قوه قضاییه، تهران: حدیث.
29.  روحانی، سید محمدصادق، (1435ق)، فقه الصادق7، قم: آیین دانش.
30.  زارعی سبزواری، عباسعلی، (1413ق)، القواعد الفقهیه فی فقه الامامیه، قم: جامعه مدرسین.
31.  زحیلی، محمد، (1429ق)، التنظیم القضایی فی الفقه الاسلامی، چاپ: دوم، دمشق: دارالفکر.
32.  زرکشی، محمد بن عبدالله، (1405ق)، المنثور فی القواعد الفقهیة، کویت: وزارة الاوقاف.
33.  سبحانی، جعفر، (1424ق)، ارشاد العقول، قم: مؤسسه امام صادق7.
34.  ـــــــ، ـــــ، (1432ق)، الحدود و التعزیرات فی الشریعه الاسلامیه الغرّاء، قم: مؤسسه امام صادق7.
35.  سند، محمد، (1432ق)، بحوث فی القواعد الفقهیه، بیروت: دار المتقین.
36.  ـــ، ــــــ، (1394ش)، سند العروة الوثقی (الاجتهاد و التقلید)، تهران: دار الکوخ.
37.  سیفی مازندرانی، علی اکبر، (1425ق)، مبانی الفقه الفعال، قم: جامعه مدرسین.
38.  سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر، (1403ق)، الأشباه والنظائر، بیروت: دارالکتب العلمیه.
39.  شهرکانی، ابراهیم، (1430ق)، المفید فی اصول الفقه، قم: ذوی‌القربی.
40.  شهید ثانی، زین‌الدین، (1413ق)، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، قم: مؤسسه المعارف الاسلامیه.
41.  شیرازی، سید محمد، (1409ق)، الفقه، بیروت: دارالعلوم.
42.  طالبیان، حسین، (1395ش)، «نقش اقرار در کشف جرم علمی»، نشریه کارآگاه، شماره 36؛ صص 45-47.
43.  طباطبایی کربلایی، سید علی بن محمدعلی، (1418ق)، ریاض المسائل، قم: آل‌البیت7.
44.  طبسی، نجم‌الدین، (1393ش)، مبانی فقهی جاسوسی و ضدجاسوسی، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار.
45.  طوسی، محمد بن حسن، (1387ق)، المبسوط فی فقه الامامیه، تهران: مکتبه المرتضویه.
46.  ــــــ، ـــــــــــــــ، (1400ق)، النهایه فی المجرد الفقه و الفتاوی، بیروت: دارالکتاب العربی.
47.  ــــــ، ـــــــــــــــ، (1407ق)، تهذیب الأحکام، چاپ: چهارم، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
48.  عراقی، ضیاءالدین، (بی‌تا)، شرح تبصره المتعلمین (کتاب القضاء)، قم: مهر.
49.  عسکری، حسن بن عبدالله، (1400ق)، الفروق اللغه، بیروت: دار آفاق الجدیده.
50.  علامه حلّی، حسن بن یوسف، (1410ق)، ارشاد الاذهان الی احکام الایمان، قم: مؤسسه نشر اسلامی.
51.  علیزاده طباطبایی، سید حسین و همکاران، (1397ش)، «ممنوعیت مطلق شکنجه: چشم‌انداز اسلامی»، تحقیقات حقوقی، شماره 81، بهار، صص 163-190.
52.  فاضل لنکرانی، محمد، (1427ق)، تفصیل الشریعه (الحدود)، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار.
53.  ـــــــــــــ، ــــــ، (1421ق)، تفصیل الشریعه (القصاص)، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار.
54.  فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله، (1373ش)، کنز العرفان فی فقه القرآن، تهران: مرتضوی.
55.  ـــــــــــ، ـــــــــــــــ، (1361ش)، نضد القواعد الفقهیه علی المذهب الامامیه، چاپ: اول، قم: کتابخانه حضرت آیت‌الله‌العظمی مرعشی.
56.  فاضل هندی، محمد بن حسن، (1416ق)، کشف اللثام عن قواعد الاحکام، قم: مؤسسه نشر اسلامی.
57.  فراهیدی، خلیل بن احمد، (1409ق)، العین، چاپ: دوم، قم: هجرت.
58.  کمره‌ای، محمد باقر، (بی‌تا)، اصول الفوائد الغرویه، تهران: فردوسی.
59.  کلینی، محمد بن یعقوب، (1429ق)، الکافی، چاپ: اول، م:ق دار الحدیث.
60.  لاری، سید عبدالحسین، (1318ق)، التعلیقه علی المکاسب، قم: مؤسسه المعارف الاسلامیه.
61.  مجلسی، محمد باقر، (1403ق)، بحار الأنوار، چاپ : دوم، بیروت: دار احیاءالتراث العربی.
62.  محقق سبزواری، محمد باقر، (1381ش)، کفایة الفقه، قم: جامعه مدرسین.
63.  محقق کرکی، علی بن حسین، (1414ق)، جامع المقاصد فی شرح القواعد، قم: آل‌البیت:.
64.  مدرسی، سید محمدتقی، (1431ق)، الفقه الاسلامی؛ احکام الولایات، بیروت: مرکز العصر للثقافه و النشر.
65.  مرعشی، سید شهاب‌الدین، (1382ش)، احکام السرقة علی ضوء القرآن و السنه، قم: مکتبه آیت‌الله‌العظمی مرعشی نجفی.
66.  مرعشی، سید شهاب‌الدین، (1415ق)، القصاص علی ضوء القرآن و السنه، قم: کتابخانه حضرت آیت‌الله‌العظمی مرعشی نجفی.
67.  مشروح مذاکرات مجلس قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، (1364ش)، تهران: اداره کل امور فرهنگی و روابط‌عمومی مجلس شورای اسلامی.
68.  مظاهری، حسین، (1386ش)، فقه الولایة و الحکومة الاسلامیه، قم: مؤسسه الزهرا3.
69.  مظفر، محمدرضا، (1430ق)، اصول الفقه، چاپ: پنجم، قم: مؤسسه نشر اسلامی.
70.  مظفری، رضا، (1394ش)، بررسی مسئله فقهی تجسس، قم: میراث ماندگار.
71.  معرفت، محمدهادی، (1425ق)، تعلیق و تحقیق عن امهات مسائل القضاء، قم: مهر.
72.  مغنیه، محمدجواد، (1424ق)، التفسیر الکاشف، قم: دارالکتاب الاسلامی.
73.  ــــ، ـــــــــــ، (1975م)، علم أصول الفقه فی ثوبه الجدید، بیروت:  دار العلم للملایین.
74.  مقدس اردبیلی، احمد بن محمد، (بی‌تا «الف»)، زبده البیان فی احکام القرآن، تهران: مرتضوی.
75.  ـــــــــــــ، ـــــــــــــــ، (بی‌تا «ب»)، مجمع الفائدة و البرهان، قم: جامعه مدرسین.
76.  مکارم شیرازی، ناصر، (1370ش)، القواعد الفقهیه، چاپ دوم، قم: مدرسه الامام علی بن ابی‌طالب7.
77.  ـــــــــــــ، ـــــ، (1377ش)، انوار الفقاهه، قم: مدرسه الامام علی بن ابی‌طالب7.
78.  منتظری، حسینعلی، (1408ق)، دراسات فی ولایة الفقیه، قم: المرکز العامی للداراسات الاسلامیه.
79.  ــــــ، ـــــــــ، (1385ش)، نظام الحکم فی الاسلام، قم: سرایی.
80.  الموسوعه الفقهیه الکویتیه، (1406ق)، کویت، وزاره الاوقاف و الشئون الاسلامیه.
81.  موسوی اردبیلی، سید عبدالکریم، (1388ش)، فقه القضاء، قم: دانشگاه مفید.
82.  موسوی بجنوردی، سید حسن، (1377ش)، القواعد الفقهیه، قم: نشر الهادی.
83.  موسوی خمینی، سید روح‌الله، (1381ش)، استفتائات، قم: اسلامی.
84.  ــــــــــــــ، ــــــــــــ، (1385ق)، الرسائل، قم: اسماعیلیان.
85.  ــــــــــــــ، ــــــــــــ، (1392ش)، تحریرالوسیله، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار حضرت امام خمینی;.
86.  ــــــــــــــ، ــــــــــــ، (1379ش)، کتاب البیع، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار حضرت امام خمینی;.
87.  موسوی سبزواری، سید عبدالاعلی، (1413ق)، مهذب الاحکام فی بیان الحلال و الحرام، قم: مؤلف.
88.  مؤمن قمی، محمد، (1389ش)، مبانی تحریرالوسیله، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی;.
89.  نایینی، محمدحسین، تنبیه الامة و تنزیه الملة، قم: بوستان کتاب.
90.  نجفی، محمدحسن، (1981م)، جواهر الکلام، بیروت: دار احیاءالتراث العربی.
91.  نقره‌کار، محمد صالح، (1388)، نقش دادستان در صیانت از حقوق عامه، تهران: جنگل جاودانه.
92.  هادی، دادیار، (1390ش)، «نقش دادستان در حفظ حقوق عامه و چالش‌های قانونی در اجرای آن»، رساله دکتری حقوق جزا و جرم شناسی، دانشگاه تهران.
93.  هاشمی شاهرودی، سید محمود، (1423ق)، موسوعه الفقه الاسلامی‌ طبقا لمذهب اهل‌البیت:، قم: مؤسسه دائره المعارف اسلامی بر مذهب اهل‌بیت:.

مقاله

1.  فهیمی، محمدعیسی، (1390ش)، «اخذ اعتراف از متهم با به‌کارگیری روش‌ها و ابزارهای نوین»، پژوهش‌نامه فقهی، شماره 40، تابستان، صص 83-112.