فقه و اجتهاد

فقه و اجتهاد

واکاوی فقهی مشروعیت «اجبار حکومتی» در تربیت دینی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش‌آموخته و پژوهشگر مجتمع آموزشی ـ پژوهشی ائمه اطهار، قم، ایران.
چکیده
یکی از پرسش‌های اساسی درباره حکومت اسلامی، محدودة اختیارات آن در تربیت دینی افراد جامعه است؛ بدین معنا که اگر فرض کنیم حکومت، شایستگی تربیت افراد جامعه را دارد، گستره صلاحیت او تا کجاست و آیا می‌تواند برای تربیت آنان از روش‌های اجباری استفاده کند؟ در این نوشتار با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از داده‌های کتابخانه‌ای، ابتدا ادلّه عدم مشروعیت اجبار بیان گردیده و به آنها پاسخ داده شده است و سپس ادلّه عقلی و نقلی گوناگونی برای اثبات مشروعیت اجبار، مطرح گردیده و مورد تأیید یا نقد قرار گرفته است. برایند کلّی این تحقیق به این نتیجه می‌رسد که بر اساس چارچوب‌ها و قواعد مرسوم در استنباط فقهی، ادلّه عدم مشروعیت کافی نیست؛ ولی در مقابل، ادلّه و مؤیّدهای متعدّدی برای مشروعیت وجود دارد. ازاین‌رو، می‌توان به جواز و بلکه وجوب اجبار شهروندان در فرایند تربیت دینی توسّط حاکم جامعه، حکم کرد. البتّه این حکم فقط از حیث حکم اوّلی است و با درنظرگرفتن عناوین ثانوی و شرایط خاصّی که ممکن است در جامعه وجود داشته باشد، باید حکم به عدم جواز اجبار نمود.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم
ـ امام علی بن ابی‌طالب7، (1414ق(.  نهج‌البلاغه. گردآور: سیّد رضی، محمّد بن حسین موسوی. ‌قم: مؤسّسة نهج البلاغه.
1. آقابخشی، علی، افشاری‌راد، مینو، (1383ش). فرهنگ علوم سیاسی. تهران: چاپار.
2. ابن اثیر جزری، مبارک بن محمّد، )1367ش(. النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، قم: اسماعیلیان.
3. ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمّد، (1408ق). تاریخ ابن خلدون. بیروت: دار الفکر.
4. ابن شعبة حرّانی، حسن بن علی، (۱۴۰۴ق). تحف العقول عن آل الرسول9. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
5. ابن منظور، محمّد بن مکرم، (بی‌تا). لسان العرب. بیروت: دار الفکر.
6. اسماعیل بن حمّاد جوهری، (1410ق). الصحاح ـ تاج اللغة و صحاح العربیة. بیروت: دار العلم للملایین.
7. اعرافی، علی‌رضا، (1388ش). فقه تربیتی: کلّیات. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
8. انصاری، مرتضی بن محمّدامین، (1428ق). فرائد الاُصول. قم: مجمع الفکر الإسلامی.
9. انصاری، مرتضی بن محمّدامین، (1415ق)‌. کتاب المکاسب، قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
10.  بجنوردی، سیّد حسن بن آقا بزرگ موسوی، (1419ق)‌. القواعد الفقهیّة. قم: نشر الهادی7.
11.  بلاذری، احمد بن یحیی، (1412ق). فتوح البلدان. بیروت: دار الکتب العلمیّة.
12.  بیهقی، احمد بن حسین، (1405ق). دلائل النبوّة و احوال الصاحب الشریعة. بیروت: دار الکتب العلمیّة.
13.  ‏‏حسینی شیرازی، سیّد محمّد، (بی‌تا). الأسئلة و الأجوبة ـ اثنا عشر رسالة، بی‌جا: بی‌نا.
14.  حرّعاملی، محمّد بن حسن، (1409ق). تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة. قم: مؤسّسة آل البیت لاحیاء التراث.
15.  ‏‏‏ حلّى، علّامه، حسن بن یوسف بن مطهّر اسدى، (1420ق). تحریر الأحکام الشرعیّة علی مذهب الإمامیّة. قم: مؤسّسه امام صادق7.
16.  حلّى، علّامه، حسن بن یوسف بن مطهّر اسدى، (1388ش). تذکرة الفقهاء، قم: مؤسّسة آل البیت.
17.  حلّى، علّامه، حسن بن یوسف بن مطهّر اسدى(1381ق‌). خلاصة الأقوال فی معرفة أحوال الرجال. نجف: منشورات المطبعة الحیدریة‌.
18.  ‏ حلّى، علّامه، حسن بن یوسف بن مطهّر اسدى، (1413ق). قواعد الأحکام. قم: مؤسّسه نشر اسلامی.
19.  ‏حلّی، محقّق، جعفر بن حسن (۱۴۱۲ق). نکت النهایة ـ النهایة و نکتها. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
20.  حلّی، محقّق، جعفر بن حسن، (1413ق). الرسائل التسع‌. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشى نجفى;.
21.  خمینى، امام، سیّد روح الله،‌ (1418ق). الاجتهاد و التقلید (تنقیح الاُصول). مقرّر: حسین تقوى اشتهاردى، تهران: مؤسّسه تنظیم و نشر آثار.
22.  ـــــ، ـــــــــــــــــ، (بی‌تا). کتاب البیع. تهران: موسّسه تنظیم و نشر.
23.  ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏خویی، سیّد ابوالقاسم، (1422ق). مبانی تکملة المنهاج. قم: مؤسّسة احیاء آثار الإمام الخوئی;.
24.  راغب اصفهانی، حسین بن محمّد، (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن. لبنان ـ سوریه: دار العلم ـ الدار الشامیّة‌.
25.  راوندی، قطب‌الدین، (1405ق). فقه القرآن. قم: کتابخانة آیت الله مرعشی نجفی.
26.  سیّد مرتضى، على بن حسین موسوى‌، (1415ق). الإنتصار فی انفرادات الإمامیة‌. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
27.  ‏‏شهید ثانی، عاملی جبعی، زینالدین بن علی، (1413ق). مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسّسة معارف اسلامی.
28.  صاحب بن عباد، کافى الکفاة و اسماعیل بن عباد‌، (1414ق). المحیط فی اللغة‌،‌ بیروت: عالم الکتاب.
29.  صادق‌زاده قمصری، علی‌رضا، (1379ش). «جستاری در حدود مسئولیت تربیتی دولت اسلامی در دوران معاصر بر اساس کلام و سیره امام علی7»، پژوهش‌های تربیت اسلامی، زمستان 1379 ـ شماره4، صص 27 تا 58.
30.  صدوق، شیخ، محمّد بن علی ابن بابویه، (1377ش). متن و ترجمه معانى الأخبار. تهران: دار الکتب الإسلامیّة.
31.  صدوق، شیخ، محمّد بن علی ابن بابویه، (1413ق). کتاب من لا یحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
32.  طباطبایی، سیّد محمّدحسین، (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: مؤسّسة نشر اسلامی.
33.  طوسی، شیخ، محمّد بن حسن،(1407ق). تهذیب الأحکام، محقّق: خرسان، تهران: دار الکتب الاسلامیّة.
34.  طوسی، شیخ، محمّد بن حسن، (1387ق). المبسوط فی فقه الإمامیّة. تهران: المکتبة المرتضویّة.
35.  طوسی، شیخ، محمّد بن حسن، (1400ق). النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی. بیروت: دار الکتاب العربی.
36.  ‏‏‏‏فراهیدى، خلیل بن احمد‌، (1410ق). کتاب العین. قم: نشر هجرت‌.
37.  ‏قُهپائی، عنایت الله بن علی، (1403ق). مجمع الرجال. قم: مؤسّسة مطبوعاتی اسماعیلیان.
38.  ‏‏کلینی، محمّد بن یعقوب، (1407ق). الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیّة.
39.  کوفى، محمّد بن محمّد اشعث، (بی‌تا). الجعفریات - الأشعثیات، تهران: مکتبة نینوى الحدیثة.
40.  مجلسی، محمّدباقر بن محمّدتقی، (1404ق). مرآة العقول فی شرح اخبار آل الرسول9، تهران: دار الکتب الإسلامیّة،
41.  مرکز اطّلاعات و مدارک اسلامى‏، (1389ش). فرهنگ‌نامه اصول فقه‏، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
42.  مصطفوی، حسن، (1402ق). ‌التحقیق فی کلمات القرآن الکریم‌، تهران: مرکز الکتاب للترجمة و النشر.
43.  مطهّری، مرتضی، (1397ش). تعلیم و تربیت در اسلام، قم: انتشارات صدرا.
44.  مفید، شیخ، محمّد بن محمّد، (1413ق). المقنعة، قم: کنگرۀ جهانی هزارۀ شیخ مفید;.
45.  ‏‏مکارم شیرازی، ناصر، (1424ق). کتاب النکاح. قم: مدرسة امام علی بن ابیطالب7.
46.  منتظری، حسینعلی، (1383ش). رساله استفتائات. قم: نشر سایه.
47.  مهدوی، حسن، (1399ش). واکاوی فقهی الزام حکومتی در تربیت دینی شهروندان. قم: مرکز فقهی ائمّة اطهار:.
48.  نجاشی، أبوالعبّاس احمد بن علی، (1407ق). رجال النجاشی. تحقیق: سیّد موسی شبیری زنجانی، قم: مؤسّسة نشر اسلامی.
49.  نجفی، محمّدحسن بن باقر، معروف به «صاحب جواهر»، (1362ش). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار احیاء التراث العربی.