فقه و اجتهاد

فقه و اجتهاد

بررسی حکم وضعی فرو بردن سر در آب برای روزه‌دار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم، قم، ایران.
چکیده
حکم وضعی و تکلیفی فروبردن تمام سر در آب در حال روزه، از مسائل مبتلابه مسلمانان و مورد اختلاف فقهای اسلام در طول تاریخ فقه است. ‌یکی از اقوال عمده در مسئله، حرمت تکلیفی این عمل، بدون ثبوت قضا و کفّاره است؛ از همین رو سؤال اصلی این است که آیا دلیل قابل قبولی برای اثبات حرمت تکلیفی بدون ثبوت قضا و کفاره وجود دارد؟ به جهت مبتلا بودن این حکم برای همه مکلّفان و به طور خاصّ برای کسانی که همچون غوّاصان لازمه شغل آنان فروبردن سر در آب است؛ این پژوهش از اهمیت بیشتری برخوردار است. مهمّ‌ترین نوآوری‌های این پژوهش، تفکیک در اصل موضوع و نقد فتوای خاصّ در این مسئله است. روش پژوهش در این مقاله نقلی وحیانی و اجتهادی است. گردآوری اطلاعات از طریق اسناد نوشتاری و سامانه‌های رایانه‌ای و نرم‌افزارهای علمی و روش داده‌پردازی توصیفی، تحلیلی و انتقادی  است. اهمّ نتایج پژوهش بدین قرار است: 1- استظهار حرمت تکلیفی بدون حرمت وضعی، از روایات باب، اشکالات بدون پاسخی دارد. 2- روایات نهی‌کننده از ارتماس، با روایات دسته اوّل و چهارم تنافی مدلولی دارد و جمع عرفی بین روایات به نفع دیدگاه یاد شده نیست. 3-  اثبات حرمت ارتماس به جهت احتیاط از واردشدن آب به حلق نیز ممکن نیست. 4- در فرض فقدان دلیل اجتهادی به جهت تعارض روایات و عدم ترجیح، نتیجه اصل عملی برائت از حرمت تکلیفی ارتماس در حال روزه است.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم، ترجمه ناصر مکارم شیرازی.
1. ابو الحسین، احمد بن فارس بن زکریا(1404ق). معجم مقائیس اللغة. چاپ اوّل. قم؛ انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
2. ابن منظور، ابوالفضل، جمال‌الدین، محمد بن مکرم(1414ق). لسان العرب. چاپ سوم، بیرون لبنان: دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع - دار صادر.
3. بحرانی، آل عصفور، یوسف بن احمد بن ابراهیم(1405ق). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. چاپ اوّل. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
4. بغدادی، مفید، محمّد بن محمد بن نعمان عکبری(1413ق). المقنعة. چاپ اوّل. قم: کنگره جهانی هزاره شیخ مفید.
5. حلّی، ابن ادریس، محمد بن منصور بن احمد(1410ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، چاپ دوّم، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
6. حلّی، علامه، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی(بی‌تا). تذکرة الفقهاء. چاپ اوّل. قم: مؤسسه آل‌البیت:
7. حلّی، فخر المحققین، محمد بن حسن بن یوسف(1387ق). إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد. چاپ اول، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
8. حلّی، محقق، نجم‌الدین(جعفر بن حسن)(1407ق). المعتبر فی شرح المختصر. چاپ اول، قم، مؤسسه سید الشهداء.
9. جمعی از پژوهشگران زیر نظر شاهرودی، سید محمود هاشمی(1426ق). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت:. چاپ اوّل، قم، مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت:.
10.  جوهری، اسماعیل بن حماد(1410ق). الصحاح - تاج اللغة و صحاح العربیة. چاپ اول. بیروت – لبنان: دار العلم للملایین.
11.  خوانساری، رضی الدین بن آقا حسین بن محمد(1311ق). تکمیل مشارق الشموس فی شرح الدروس. چاپ اوّل. قم-‌ ایران: مؤسسه آل‌البیت:.
12.  خویی، سید ابوالقاسم موسوی(1418ق). موسوعة الإمام الخوئی. چاپ اوّل. قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی.
13.  انصاری، مرتضی بن محمدامین(1416ق). فرائد الاُصول. چاپ پنجم. قم: مؤسسه نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
14.  دزفولی، مرتضی بن محمدامین انصاری(1413ق). کتاب الصوم. چاپ اوّل. قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
15.  زنجانی، سید موسی شبیری(بی‌تا). دروس خارج صوم. قم: مرکز فقهی امام محمّد باقر‌.
16.  زنجانی، سید موسی شبیری(1428ق). المسائل الشرعیة. چاپ اول. قم: مؤسسة نشر الفقاهة.
17.  سبزواری، محقق، محمدباقر بن محمد مؤمن(1427ق). ذخیرة المعاد فی شرح الإرشاد. چاپ اول. قم: مؤسسه آل‌البیت:.
18.  شریف مرتضی، علی بن حسین موسوی(1415ق). الانتصار فی انفرادات الإمامیة، چاپ اول. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
19.  طوسی، ابوجعفر، محمد بن حسن، (1390ق). الاستبصار فیما اختلف من الأخبار. چاپ اول. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
20.  عاملی، حرّ، محمد بن حسن(1409ق). وسائل الشیعة. چاپ اول. قم: مؤسسه آل‌البیت:.
21.  عاملی، شهید اول، محمد بن مکی(1414ق). غایة المراد فی شرح نکت الإرشاد. چاپ اول. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
22.  عاملی، شهید ثانی، زین‌الدین بن علی(1412ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة (المحشّی - سلطان‌العلماء). چاپ اول. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
23.  عمانی، حسن بن علی بن ابی عقیل حذّاء(1413ق). حیاة ابن أبی عقیل و فقهه. چاپ اول. قم: مرکز المعجم الفقهی.
24.  ‏محقّق ماحوزی، سلیمان بن عبدالله(1430ق). رسالة فی حکم الارتماس للصائم.تحقیق: الغفوری، ‌خالد. فی رحاب المکتبة الفقهیة، فقه أهل البیت (عربی). 54(14)، 277–286.
25.  قمّى، صدوق، محمّد بن على بن بابویه(1415ق). المقنع (للشیخ الصدوق). چاپ اوّل. قم: مؤسسه امام هادى.
26.  کاشانی، فیض، محمد محسن ابن شاه مرتضی(1425ق). الشافی فی العقائد و الأخلاق و الأحکام. چاپ اول. تهران: دار نشر اللوح المحفوظ.
27.  کلینی، ابوجعفر، محمد بن یعقوب(1407ق). الکافی. چاپ چهارم. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
28.  کیخا، محمدرضا، و مؤذنی، حمید(1400ش). تأملی بر حکم ابطال روزه با فروبردن سر در آب. جستارهای فقهی و اصولی. 7(4)، 133–160.
29.  مشکینی، میرزا علی(1416ق). اصطلاحات الأصول و معظم أبحاثها. چاپ ششم. قم: نشر الهادی.
30.  مشکینی، میرزا علی(بی تا). مصطلحات الفقه. بی جا.
31.  مغربی، ابوحنیفه، نعمان بن محمد تمیمی(1385ق). دعائم الإسلام. چاپ دوّم. قم: مؤسسه آل‌البیت:.
32.  مغنیه، محمدجواد(1421ق).الفقه علی المذاهب الخمسة. چاپ دهم. بیروت – لبنان: دار التیار الجدید - دار الجواد.
33.  منسوب به امام رضا، علی بن موسی8 (1406ق). الفقه - فقه الرضا. چاپ اول. مشهد: مؤسسه آل‌البیت:.
34.  نجفی، کاشف الغطاء، حسن بن جعفر بن خضر(1422ق).أنوار الفقاهة - کتاب الصیام. چاپ اول: نجف اشرف ـ عراق. مؤسسه کاشف الغطاء.
35.  نراقی، مولی احمد بن محمدمهدی(1415ق). مستند الشیعة فی أحکام الشریعة. چاپ اول قم: مؤسسه آل‌البیت:.
36.  همدانی، آقا رضا بن محمدهادی(1416ق). مصباح الفقیه. چاپ اول. قم. مؤسسة الجعفریة لإحیاء التراث و مؤسسة النشر الإسلامی.
37.  یزدی، سید محمدکاظم طباطبایی(1419ق). العروة الوثقی (المحشّی). چاپ اوّل. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.