فقه و اجتهاد

فقه و اجتهاد

رهیافت فقهی بر چالش معارضات ظاهری "وجوب امر به معروف و نهی از منکر"

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم، قم، ایران.
2 کارشناس ارشد علوم قران و حدیث.
3 مدرس درس خارج حوزه؛ دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه علوم اسلامی رضوی مشهد، خراسان رضوی، ایران.
چکیده
یکی از واجبات شریعت اسلام، فریضه امر به معروف و نهی از منکر است که شماری از ادلّه نقلی و نیز حکم عقل بر وجوب آن رهنمون است. بااین‌حال، ادلّه‌ای وجود دارد که کسانی با استظهار از آن‌ها در پی اثبات عدم وجوب این فریضه هستند. این پژوهش به روش توصیفی - تحلیلی و با بهره از منابع اسنادی در پی واکاوی تفسیری و فقهی در دلالت این ادلّه بر مدعای پیش‌گفته است. برای این منظور پس از یادکرد ادلّه عمومی دالّ بر وجوب امر به معروف، دیدگاه‌های فقهی و تفسیری پیرامون سه آیه 105 سوره مائده، 256 سوره بقره و 108 سوره یونس بررسی شده است. در گام پسین، به واکاوی دلالی دو روایتی که ممکن است از آن‌ها برای استدلال بر عدم وجوب بهره برد؛ پرداخته شده است. دستاورد پژوهش آن است که هیچ‌یک از ادله فوق توان مشروط کردن یا مقیّد نمودن فریضه امر به معروف و نهی از منکر را ندارند و اطلاقات ادلّه رهنمون بر وجوب این فریضه تا زمانی به‌جای خود باقی‌ست که به‌حکم عقل، اطمینان معناداری به عدم تأثیرگذاری وجود نداشته باشد. 
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم، ترجمه ناصر مکارم شیرازی.
ـ نهج‌البلاغه، صبحی صالح.
1.                        آخوند خراسانی، محمدکاظم، (1410ق)، درر الفوائد فی الحاشیة علی الفرائد، محقق شمس‌الدین، مهدی، چاپ اول، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
2.                        آل غازی، عبدالقادر، (1382ش)، بیان المعانی، دمشق: مطبعة الترقی.
3.                        ابن ادریس، محمد بن احمد، (1387ش)، موسوعه ابن ادریس، قم: دلیل ما.
4.                        ابن بابویه، محمد بن على، (1378ق)، عیون أخبار الرضا7، چاپ اول،تهران: نشر جهان.
5.                        ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی، (1422ق)، نواسخ القرآن، بیروت: شرکة ابناء الشریف الانصاری.
6.                        ابن درید، محمد بن حسن، (1988م)، جمهرة اللغة، بیروت: دار العلم للملایین.
7.                        ابن سلیمان، مقاتل، (1423ق)، تفسیر مقاتل بن سلیمان، بیروت: دار احیاءالتراث لعربی.
8.                        ابن عجیبه، احمد بن محمد، (1419ق)، البحر المدید، بیروت: دار الکتب العلمیة.
9.                       ابن فارس، احمد بن فارس، (1404ق)، معجم مقاییس اللغه، چاپ اول، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
10.  ابو داود سلیمان بن اشعث، (1420ق)، سنن أبی داود، قاهره: دار الحدیث.
11.  ابیاری، محمد، (1405ق)، الموسوعة القرآنیة، قاهره: مؤسسه نجل العرب.
12.  ازهری، محمد بن احمد، (1404ق)، تهذیب اللغه، بیروت: دار احیاءالتراث العربی.
13.  اطفیّش، محمد بن یوسف، (1425ق)، تیسیر التفسیر، مسقط: وزارة التراث القومی والثقافة (وزارت میراث ملی و فرهنگ عمان).
14.  انصاری، مرتضی، (1428ق)، فرائد الاصول، چاپ نهم، قم: مجمع الفکر الاسلامی.
15.  بحرانی، سید هاشم بن سلیمان، (1374ش)، البرهان فی تفسیر القرآن، قم: مؤسسة البعثة.
16.  بروجردی، سید حسین، (1415ق)، جامع أحادیث الشیعة، قم: نشر صحف.
17.  بقاعی، ابراهیم بن عمر، (1427ق)، نظم الدرر فی تناسب الآیات و السور، بیروت: دارالکتب العلمیه.
18.  بیهقی، احمد بن حسین، (1421ق)، شعب الایمان، بیروت: دارالکتب العلمیه.
19.  تهرانی، علی، (1393ق)، امر به معروف و نهی از منکر، مشهد: تالار کتاب.
20.  ثلاثی، یوسف بن احمد، (1423ق)، تفسیر الثمرات البالغة و الاحکام الواضحة القاطعة، صعده: مکتبه التراث الاسلامی.
21.  جعفری تبریزی، محمدتقی، (1377ش)، رسائل فقهی، تهران: مؤسسه نشر کرامت.
22.  جصّاص، احمد بن علی، (1405ق)، احکام القرآن، بیروت: دار احیاءالتراث العربی.
23.  جوادی آملی، عبدالله، (1394ش)، تفسیر تسنیم (ج 37)، قم: اسراء.
24.  جوهری، اسماعیل بن حماد، (1374ق)، الصحاح، بیروت: دار العلم للملایین.
25.  حسینی طهرانی، محمدحسین، (1418ق)، ولایه الفقیه، بیروت: دار المحجه البیضاء.
26.  حسینی شیرازی، محمد، (1426ق)، الفقه، السلم و السلام، بیروت: دارالعلوم.
27.  خمینی، سید روح‌الله، (1392ش)، ترجمه تحریرالوسیله، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی;.
28.  خیاط، عبدالرحیم، (بی‌تا)، الانتصار والرد علی ابن الرواندی الملحد، مقدمه و تحقیق: محمد حجازی، بی جا.
29.  خوانساری، سید احمد، (1355ش)، جامع المدارک فی شرح مختصر النافع، تهران: مکتبة الصدوق.
30.  خویی، سید ابوالقاسم، (1401ق)، البیان فی تفسیر القرآن، چاپ هشتم، قم: انوار الهدی.
31.  ذوفقاری، شهاب‌الدین، (1400ق)، البشری فی معانی القرآن، اصفهان: سلام سپاهان.
32.  راغب اصفهانی، حسین بن محمد، (1412ق)، مفردات الفاظ القرآن، بیروت: دار القلم.
33.  رشید رضا، محمد، (1414ق)، تفسیر القرآن الکریم الشهیر بتفسیر المنار، بیروت: دار المعرفه.
34.  روحانی، سید محمدصادق، (1413ق)، فقه الصادق7، قم: مؤسسة دار الکتاب.
35.  زارعی سبزواری، عباسعلی، (1433ق)، القواعد الفقهیه فی الفقه الامامیه، قم: مؤسسه نشر اسلامی.
36.  سبحانی، جعفر، (1432ق)، الحدود و التعزیرات فی الشریعه الاسلامیه الغرّاء، قم: مؤسسه إمام صادق7.
37.  ـــــــ، ـــــ، (1399ش)، منیة الطالبین فی تفسیر القرآن المبین، قم: مؤسسه امام صادق7.
38.  سبزواری، سید عبدالاعلی، (1428ق)، مواهب الرحمن فی تفسیر القرآن، چاپ دوم، قم: دار التفسیر.
39.  ــــــــ، ــــــــــــــ، (1413ق)، مهذب الاحکام فی بیان الحلال و الحرام، قم: دار التفسیر.
40.  سند، محمد، (1433ق)، اسس النظام السیاسی عند الامامیه، بیروت: الامیره.
41.  سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‏بکر، (1404 ه،ق)، الدر المنثور فی التفسیر بالماثور، چاپ: اول، قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی;.
42.  سها (نام مستعار)، (1392ش)، نقد قرآن، چاپ دوم، بی‌جا، بی‌نا.
43.  شبّر، عبدالله، (1429ق)، اخلاق، کربلا: قسم الشوون الفکریه والتفاقیه فی العتبة الحسینیة المقدسة.
44.  شریف رضی، محمد بن حسین، (1414ق)، نهج البلاغه، قم: هجرت.
45.  شیرازی، سید محمد، (1409ق)، الفقه، چاپ دوم، بیروت: دار العلوم.
46.  طباطبایی، سید محمدحسین، (1390ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسه الأعلمی.
47.  طباطبایی حکیم، سید محمد سعید، (1411ق)، المحکم فی اصول الفقه، قم: مؤسسه المنار.
48.  طباطبایی قمی، سید تقی، (بی‌تا)، مبانی منهاج الصالحین، بی‌جا، منشورات قلم الشرق.
49.  طبرسی، فضل بن حسن، (1372ش)، مجمع البیان، چاپ سوم، تهران: ناصر خسرو.
50.  طبری، محمد بن جریر، (1411ق)، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفه.
51.  طریثیثی، رکن‌الدین، (1436ق)، متشابه القرآن، قاهره: المنظمة العربیة.
52.  طوسی، محمد بن حسن، (بی‌تا)، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاءالتراث العربی.
53.  عروسی حویزی، (1415ق)، تفسیر نورالثقلین، ویراسته هاشم رسولی محلاتی، قم: اسماعیلیان.
54.  علامه حلّی، حسن بن یوسف، (1412ق)، منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
55.  علم‌الهدی، علی بن حسین، (1387ق)، جمل العلم و العمل، نجف اشرف: مطبعه الآداب.
56.  فاضل جواد، جواد بن سعید، (1365ش)، مسالک الافهام الی آیات الاحکام، تهران: مرتضوی.
57.  فاضل لنکرانی، محمدجواد، (بی‌تا)، موسوعه رد الشبهات الفقهیه المعاصره (الحدود)، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار:.
58.  فخر المحققین، محمد بن حسن، (1387ق)، ‌ایضاح الفوائد فی شرح اشکالات القواعد، قم: اسماعیلیان.
59.  فخر رازی، محمد بن عمر، (1420 ه،ق)، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، چاپ سوم . بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
60.  قاضی عبدالجبار، ابوالحسن بن احمد، (بی‌تا)، تنزیه القرآن عن المطاعن، بیروت: دار النهضة الحدیثة.
61.  قرائتی، محسن، (1390ش)، تفسیر نور، چاپ ششم، تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
62.  قربانی، زین‌العابدین، (1391ش)، تفسیر جامع‌ایات الاحکام، چاپ دوم، قم: دار الحدیث.
63.  قرطبی، محمد بن احمد، (1364ش)، الجامع للاحکام القرآن، تهران: ناصرخسرو.
64.  قشیری، عبدالکریم بن هوازن، (2000م)، لطائف الاشارات، تفسیر صوفی کامل للقرآن الکریم؛ قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
65.  قمی، علی بن ابراهیم، (1363ش)، تفسیر علی بن ابراهیم، قم: دار الکتاب.
66.  ماتریدی، محمد بن محمد، (1426ق)، تأویلات اهل السنه، بیروت: دارالکتب العلمیه.
67.  مازندرانی، علی‌اکبر سیفی، (1425ق)، مبانی الفقه الفعال فی القواعد الفقهیه، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
68.  محقق سبزواری، محمد باقر، (1388ش)، کفایه الاحکام، قم: مؤسسه نشر اسلامی.
69.  محسنی، محمد آصف، (بی‌تا)، معجم الأحادیث المعتبرة، بی‌نا، بی جا.
70.  مجلسی، محمد باقر، (1403ق)، بحارالانوار، بیروت: دار احیاءالتراث العربی.
71.  ـــــــ، ــــــــــ، (1406ق)، ملاذ الاخیار، قم: کتابخانه آیه الله مرعشی نجفی.
72.  مصطفوی، حسن، (1430ق)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، چاپ سوم، بیروت: دار الکتب العلمیه.
73.  مظاهری، حسین، (1386ش)، فقه الولایه و الحکومه الاسلامیه، قم: مؤسسه الزهرا3 الثقافیة الدراسیه.
74.  معرفت، محمدهادی، (1429ق)، التمهید فی علوم القرآن، قم: مؤسسه التمهید.
75.  ــــــ، ـــــــــــ، (1384ش)، پرتو ولایت، قم: مؤسسه التمهید.
76.  مقدس اردبیلی، احمد بن محمد، (بی‌تا)، زبده البیان فی احکام القرآن، تهران: مرتضوی.
77.  منتظری، حسینعلی، (1409ق)، دراسات فی ولایه الفقیه و فقه الدوله الاسلامیه، قم: المرکز العالمی‌للدراسات الاسلامیه.
78.  نجفی (صاحب جواهر)، محمدحسن، (1981م)، جواهر الکلام (ط قدیمه)، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
79.  نجفی خمینی، محمدجواد، (1358ش)، تفسیر آسان، قم: اسلامیه.
80.  نحاس، احمد بن محمد، (بی‌تا)، الناسخ و المنسوخ، بیروت: مؤسسه الکتب الثقافیه.
81.  نصیری، علی، (1387ش)، معرفت قرآنی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
82.  نوری همدانی، حسین، (1371ش)، امر به معروف و نهی از منکر، چاپ دوم، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
83.  واحدی، علی بن احمد، (1411ق)، اسباب النزول، بیروت: دار الکتب العلمیه.
84.  هاشمی رفسنجانی، اکبر، (1386ش)، تفسیر راهنما، چاپ چهارم، قم: بوستان کتاب.
85.  منابع ‌اینترنتی
86.  درس خارج فقه استاد محمدمهدی شب‌زنده‌دار، 11/2/1396ش.
87.  درس خارج استاد شب‌زنده‌دار، 1395ش.
88.  ـــــــــــــــــــــــــــــ، 1394ش.
89.  درس خارج فقه استاد جعفر سبحانی، 28/11/1393ش.