فقه و اجتهاد

فقه و اجتهاد

اعتبارسنجی حکمیت از دیدگاه فقه اهل بیت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 مدرس دانشگاه و استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم، قم، ایران.
2 استادیارگروه حقوق پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران.
3 استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم و استادیار گروه فقه و اصول جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران.
4 مدرس حوزه و دانشگاه؛ مدیر گروه فقه پزشکی مرکز موضوع‌شناسی و مرکز فقهی ائمه اطهار، قم، ایران.
چکیده
داوری یکی از روش‌های مهم حل اختلاف در حقوق داخلی و بین‌المللی است. رد پای این نهاد حقوقی را می‌توان در فقه امامیه نیز یافت که با عنوان قاضی تحکیم بین فقیهان به شهرت رسیده است. فقیهان امامیه برای مشروعیت‌دادن به داوری با عنوان قاضی تحکیم به ادلة شرعی قرآن، سنت و اجماع تمسک جستند. پژوهش حاضر به روش تحلیلی ـ توصیفی و ابزار گردآوری اطلاعات کتابخانه‎ای، به این پرسش پاسخ می‎دهد که مبنای حکمیت در فقه امامیه چیست؟ آیا قاضی تحکیم باید دارای کلیة شرایط قاضی منصوب باشد یا این‎که داشتن برخی شرایط قاضی منصوب کافی است؟ یافته‎های این پژوهش نشان می‎دهد که مشهور فقیهان با استناد به آیه 35 سورة نساء مبنای حکمیت را تحکیم دانسته‌اند و تمام شرایط قاضی منصوب را برای قاضی تحکیم نیز شرط می‌دانند. باید گفت: ادله مشهور فقیهان توان اثبات کلیه شرایط قاضی منصوب از جمله اجتهاد را برای قاضی تحکیم ندارد. روایات معروف مانند روایت معروف ابی خدیجه و حلبی نیز بر عدم شرط اجتهاد در قاضی تحکیم دلالت دارد؛ بنابراین نمی‎توان شرایط قاضی منصوب را برای قاضی تحکیم شرط دانست، بلکه همین که حَکَم دارای دانش فقهی ـ حقوقی باشد کفایت می‎نماید که هم با اجتهاد و هم با غیر اجتهاد سازگاری دارد. از این‎رو، روایت ابی خدیجه به‌عنوان دلیل خاص منفصل سبب تخصیص روایاتی که به طور عام اجتهاد و علم قاضی را شرط می‌دانند مطرح می‌شود. بنابراین، مادة اجتماع بین قاضی تحکیم و داوری، در مسائل شرعی است که چه داوری به معنی سنتی و چه به معنای نوین در این معنا تکیه زده است.
کلیدواژه‌ها

ـ قرآن کریم.
1. ابن براج طرابلسی، عبدالعزیز(1406ق). المهذب. قم: جامعه مدرسین.
2. انصاری، مرتضی(1415ق). کتاب القضاء و الشهادات. قم: کنگره بزرگداشت شیخ انصاری.
3. ــــــــــ (1432ق). کتاب المکاسب. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
4. بجنوردی، سید حسن(1419ق). القواعد الفقهیه. قم: نشر الهادی.
5. بحرانى، ‌آل‌عصفور، ‌یوسف‌ بن ‌احمد(1405ق)، ‌الحدائق ‌الناضرة‌ فی‌ أحکام‌ العتره الطاهره. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
6. تسخیری، محمدعلی؛ مشیرفر، شیوا(1376ش). حکمیت در فقه اسلامی، مجله تحقیقات اسلامی، ش ۱ و ۲.
7. جعفری لنگرودی، محمدجعفر(1372ش). دانشنامه حقوقی. تهران: انتشارات امیرکبیر.
8. حسین هوشمند فیروزآبادی، فرهاد بطحایی(تابستان 1396)، بررسی ماهیت فقهی داوری، فصلنامه پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، سال سیزدهم، ش۴۸.
9. حسینی مراغی، سید عبدالفتاح(1417ق). العناوین، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
10. حلی، جعفر بن حسن (1385). شرائع الاسلام فی مسائل الحلال والحرام. تهران: انتشارات بنیاد معارف اسلامی.
11. ـــــــــــــ (1410ق). ارشاد الاذهان الی احکام الایمان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
12. حلی، حسن بن یوسف مطهر(1413ق). مختلف الشیعه. قم.
13. حمیری، ابن هشام محمد بن اسحاق بن یسار مطلبی(1383ق). سیره النبی9، تهران: مکتبه محمدعلی صبیح و اولاده.
14. خمینی، سید روح‌الله (1392ش). کتاب البیع. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
15. ــــــــــ (1422ق). الاجتهاد و التقلید. تهران: موسسه نشر آثار امام خمینی.
16. ــــــــــ (1420ق). معتمد الاصول. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
17. خوانساری، سید احمد(1355). جامع المدارک. تهران: مکتبه الصدوق.
18. خویی، سید ابوالقاسم(1407ق). مبانی تکمه المنهاج. قم: لطفی.
19. ـــــــــــ (1418ق). موسوعه الامام الخویی، قم: موسسه احیاء آثار الامام الخویی.
20. ـــــــــــ (1422ق). مبانی تکمله المنهاج. قم: موسسه احیاء آثار الامام الخویی.
21. ـــــــــــ (بیتا). معجم رجال الحدیث و تفصیل الطبقات. بی‌جا، بی‌نا.
22. راوندی، قطب‌الدین(1405). فقه القرآن. قم: انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی;.
23. ساکت، محمدحسین (1382ش). دادرسی در حقوق اسلامی، تهران: میزان.
24. سبزواری، سید عبدالاعلی(1413ق). مهذب الاحکام. قم: مؤسسه المنار.
25. سبزواری، محمدباقر(1413ق). کفایه الاحکام. قم: مکتب آیت‌الله السید السبزواری.
26. طبری، محمد بن جریر(1412ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفه.
27. طوسی، محمد بن حسن(1387ق). المبسوط. تهران: المکتبه المرتضویه.
28. ــــــــــــ (1407ق). الخلاف. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
29. عاملی، زین‌الدین بن علی (1413ق). مسالک الافهام. قم: موسسه المعارف الاسلامیه.
30. ـــــــــــ (1410ق). الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه، قم: کتابفروشی داوری.
31. ـــــــــــ (1413ق). مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام. قم: مؤسسه المعارف الاسلامیه.
32. عاملی، محمد بن حسن(1409). تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، قم: موسسه آل البیت:.
33. عاملی، محمد بن مکی(1410ق). اللمعه الدمشقیه فی فقه الامامیه. بیروت: دارالتراث ـ الدار الاسلامیه.
34. عاملی، محمدبن مکی(1417ق). الدروس الشرعیه فی فقه الامامیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
35. فاضل لنکرانی، محمد(1416ق). القواعد الفقهیه. قم: مهر.
36. ــــــــــ (1421ق). تفصیل الشریعه فی شرح تحریر الوسیله، کتاب النکاح. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار7.
37. قمی، علی بن ابراهیم(1367ق). تفسیر قمی، قم: نشر کتاب.
38. کاتوزیان، ناصر(1373ش). اعتبار امر قضاوت‌شده در دعوای مدنی. تهران: کانون وکلای دادگستری مرکز.
39. کاشف‌الغطاء، محمدحسین(1359ق). تحریر المجله. نجف: المکتبه المرتضویه.
40. کشی، محمد بن عمر عبدالعزیز(1390ق). رجال کشی اختیار معرفه الرجال، مشهد: موسسه نشر دانشگاه مشهد.
41. مروارید، علی‌اصغر(1410ق). سلسله الینابیع الفقهیه، کتاب النکاح. بیروت: مؤسسه فقه الشیعه.
42. مصطفوی، محمدکاظم(1421ق). القواعد الفقهیه. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
43. معین، محمد(بیتا). فرهنگ معین. تهران: دانشگاه تهران.
44. موسوی اردبیلی، سید عبدالکریم(1423ق). فقه القضاء. قم: دانشگاه مفید.
45. ـــــــــــ (1365ش)، قاضی تحکیم در نظام قضایی اسلام، فصلنامه حق، ش۵.
46. موسوی گلپایگانی، سیدمحمدرضا(1413). کتاب القضاء. قم: دارالقرآن الکریم.
47. مؤمن، محمد(بیتا). مبانی تحریر الوسیله. بی‌جا.
48. نجاشی، احمد بن علی(1407ق). رجال نجاشی فهرست اسماء مصنفی الشیعه، سید موسی شبیری زنجانی، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
49. هدایت‌­نیا، فرج­الله (پاییز و زمستان 1393)، ماهیت حکمیت (در دعاوی خانواده) در آیه ۳۵ سوره نساء. مجله قرآن، فقه و حقوق اسلامی، سال اول، ش۱.
50. ــــــــــــ (1387ش). داوری در حقوق خانواده. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
51. هندی، فاضل (1416ق). کشف اللثام. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.