فقه و اجتهاد

فقه و اجتهاد

بازکاوی دوران بین «نسخ و تخصیص»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
پژوهشگر حوزه علمیه قم، قم، ایران.
چکیده
از مسائل کاربردی و در‌عین‌حال بسیار پیچیده در علم اصول، بحث عام و خاص است که تأثیرات عمیق آن در علم فقه و همچنین حقوق به‌خوبی نمایان است. یکی از مسائلی که در بحث عام و خاص از قدیم‌الایام موجب معرکة آرا شده است، بحث دوران بین نسخ و تخصیص است. در این بحث که حالات گوناگون عام و خاص از قبیل مقارنت، تقدم، تأخر و یا جهل به تاریخ صدور آنها مورد بررسی قرار می‌گیرد، برخی از اندیشمندان اصول، در تمام فروض قائل به تخصیص عام به‌وسیله خاص هستند و بعضی از علما هم تفصیل داده و در برخی فروض قائل به نسخ و در برخی دیگر قول به تخصیص را پذیرفته‌اند. نگارنده در این نوشتار که به روش توصیفی ـ تحلیلی انجام شده در پی پاسخ به این پرسش است که حالات مختلف بین نسخ و تخصیص به چه صورت است؟ که به نظر می‌رسد موارد آن با توجه به اختلاف مبانی، بسیار متعدد باشد. همچنین پس از طرح فروض و نقل اقوال علما به بررسی و بیان اشکالات آنها پرداخته و در نهایت به این نتیجه رسیده است که برخی از اختلاف‌ها فاقد ثمرۀ عملی بوده و در واقع نزاع‌ها لفظی است و برخی از فروض مانند تقدم خاص و تأخر عام از اساس اشتباه بوده و نیازمند بازنگری است.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
1. آخوند خراسانى، محمدکاظم(1430ق).کفایة الأصول. قم: موسسه نشر اسلامی.
2. ابن منظور، محمد(1414ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
3. ‏اصفهانى نجفى، محمدتقى(1429ق). هدایة المسترشدین. قم: موسسه النشر الاسلامی‏.
4. انصاری، مرتضی (1383). مطارح الأنظار. قم: مجمع الفکر الاسلامی‏‏.
5. انصاری، مرتضی (1415ق). کتاب النکاح. قم: المؤتمر العالمی بمناسبة الذکری المئویة الثانیة لمیلاد الشیخ الأعظم.
6. ‏انصاری، مرتضی(1428ق). فرائد الاصول. قم: مجمع فکر اسلامی.
7. ایروانى، على(1422ق). الأصول فی علم الأصول. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم‏.
8. تونى، عبدالله بن محمد(1415ق). الوافیة فی أصول الفقه. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
9. جزائرى مروج، محمدجعفر(1385ش‏). نتائج الأفکار فی الأصول‏. قم‏. آل مرتضی:
10. جزائری مروج، محمدجعفر(1425ق). منتهی الدرایه فی توضیح الکفایه. قم: دار الکتاب‏.
11. جعفری لنگرودی، محمدجعفر(1355). حقوق اموال. تهران: گنج دانش.
12. جوادی آملی، عبدالله(1389). تفسیر تسنیم. قم: مرکز نشر اسرا.
13. حائرى یزدى، سید عبدالکریم(1418ق). درر الفوائد. قم: موسسه نشر اسلامی
14. حجت کوه‌کمری، سیّدمحمّد(1421ق). المحجة فی تقریرات الحجة. قم: موسسه السیده المعصومه3.
15. حسینى میلانى، سید على(1428ق). تحقیق الأصول. قم: الحقائق‏.
16. حکیم، محسن(1408ق). حقائق الأصول. قم: کتابفروشی بصیرتى.
17. حلى، جعفر بن حسن(1403ق). معارج الأصول. قم: موسسة آل البیت:.
18. حلى، حسن بن یوسف(1404ق). مبادی الوصول إلى علم الأصول. قم: المطبعة العلمیة.
19. خوئی، سید ابوالقاسم(1417ق). مصباح الأصول. قم: مکتبة داوری‏.
20. ــــــــــ (1434ق). البیان فی تفسیر القرآن. قم: مؤسسة إحیاء آثار الامام الخوئی.
21. زبیدی، مرتضى(بی‌تا). تاج العروس من جواهر القاموس. قم: دار الفکر.
22. سبحانی، جعفر(1382). الموجز فی اصول الفقه. قم: مدیریت حوزه علمیه.
23. ــــــــــ (1388). الوسیط فی اُصول الفقه. قم: موسسه امام صادق‏7.
24. ــــــــــ (1414ق). المحصول فی اصول الفقه. قم: موسسه امام صادق7.
25. صالحى مازندارنى، اسماعیل(1424ق). مفتاح الأصول. قم: صالحان‏.
26. صدر، سید محمدباقر(1417ق). بحوث فی علم الأصول. بیروت: الدار الاسلامیه‏.
27. صدر، سید محمدباقر(1418ق). دروس فی علم الأصول. قم: موسسه النشر الاسلامی‏.
28. طباطبائی، سید محمدحسین(1385). المیزان فی تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
29. طوسى، محمد بن حسن(1417ق). العُدة فی أصول الفقه. قم: محمدتقی علاقبندیان‏.
30. عاملی، حسن(بی‌تا). معالم الدین و ملاذ المجتهدین. قم: دفتر انتشارات اسلامی‏.
31. عاملی، محمد بن حسن(1429ق). تفصیل وسائل الشیعه. بیروت: مؤسسة آل‌البیت.
32. عراقى، ضیاءالدین(1420ق). مقالات الأصول. قم: مجمع الفکر الاسلامی‏.
33. علم‌الهدى، على بن حسین(1376). الذریعة إلى أصول الشریعة، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
34. فاضل لنکرانی، محمد(1376). اصول‌فقه شیعه. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار:.
35. فانى اصفهانى، علی(1401ق). آراء حول مبحث الألفاظ فی علم الأصول. قم: رضا مظاهری‏.
36. فیض کاشانى، محمد(1380). نقد الأصول الفقهیة. مشهد مقدس: دانشگاه فردوسی مشهد.
37. قنبری شیخ شبانی، حسن؛ قنبری شیخ شبانی، محمدتقی(بهار 1400). «معنون شدن عام و ثمرات آن در مخصص متصل»، جستارهای فقهی و اصولی. س7، ش22، ص 7  ـ 34.
38. کاتوزیان، ناصر(1393). مقدمه علم حقوق و مطالعه در نظام حقوقی ایران. تهران: شرکت سهامی انتشار.
39. مشکینی، علی(1413ق). اصطلاحات الأصول و معظم أبحاثها، قم: نشر الهادی.
40. مصطفوی، سید‌مصطفی(بهار 1385). «بررسی ماهیت و آثار نسخ در احکام الهی و قوانین موضوعه»، حقوق خصوصی، س4، ش 10، ص 175 ـ 212.
41. مظفر، محمدرضا(1384). اصول الفقه، قم: موسسه اسماعیلیان.
42. معرفت، محمدهادى‌(1381). علوم قرآنی، قم: موسسه فرهنگى انتشاراتى التمهید.
43. مفید، محمد بن محمد(1413ق). مختصر التذکرة بأصول الفقه. قم: کنگره شیخ مفید.
44. مکارم شیرازی، ناصر(1424ق). انوار الأصول. قم: مدرسه امام علی‌‌بن‌ ابی‌طالب.
45. میرزاى قمى، ابوالقاسم(1430ق). القوانین المحکمة فی الأصول. قم: احیاء الکتب الاسلامیه‏.
46. میرزایی، اقبالعلی(پاییز 1393). «تصویب مجدّدِ قانون و پیامد‌های آن»، مطالعات حقوق تطبیقی معاصر، س 5، ش9، ص 191 ـ 224.
47. ـــــــــــــ (تابستان 1394). «مفهوم و صورت‌های نسخ قانون»، مجله حقوقی دادگستری، س 79، ش90، ص 129ـ 154.
48. نائینی، محمدحسین(1430ق). اجود التقریرات. قم: موسسه صاحب‌الامر.
49. ن‍ج‍ف‍ی‌، محمدحسن(بی‌تا). جواهر الکلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
50. نراقى، احمد بن محمد مهدى(1430ق). مفتاح الأحکام، قم: بوستان کتاب‏.
51. نوری، حسین(1408ق). مستدرک الوسائل. قم: موسسه آل‌البیت.