فقه و اجتهاد

فقه و اجتهاد

تأثیر فضای صدور روایات در فهم واژه‌ها و ترکیب‌واژه‌ها در راستای استنباط با تأکید بر آراء اصولی و فقهی آیت الله‌ نائینی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد سطوح عالی حوزه علمیه، دانش آموخته مرکز فقهی ائمه اطهار، قم، ایران.
چکیده
فهم واژه‌ها و ترکیب‌ واژه‌های روایات، اولین گام در فهم این گزاره‌هاست اما در این مسیر سؤالی رخ می‌دهد که آیا فضای صدور روایات در این فهم نقشی دارد؟ آیا صرف لحاظ معنای موضوع لهِ واژگانِ کلام برای فهم معانیِ مفردات کفایت می‌کند؟ تحقّقِ صحیح این فهم، ممکن است عناصری را لازم داشته باشد از جمله آشنایی با فضای صدور که همراه صدور روایات، یعنی قرینة غیرلفظیه‌ای است. بی‌اعتنایی به این عنصر نقش‌آفرین، گاه مخاطب روایات را به بیراهه می‌برد؛ چراکه فهم ظهور عرفی و در پی آن، مراد متکلم، متّکی بر این قرائن است. همان‌طور که مرحوم نائینی می‌فرماید بدون توجه به قرائن روایات، استظهاری متفاوت از استظهارِ متکی بر قرائن، در ذهن شکل می‌گیرد. البته این بحث با جبران ضعف دلالت بسیار متفاوت است؛ به دیگر سخن، گاه قرائن، تعیین‌کننده ظهور عرفی هستند، چراکه ظهور یا به وضع است یا به قرینه. شایان بیان است تأثیر فضای صدور، منحصر به فهم معنای مفرداتِ روایات نیست بلکه افزون بر تأثیر در فهم صحیح مفردات مثل عام‌فهمیِ خاص‌نما، خاص‌فهمیِ عام‌نما، مقیَّدفهمیِ اطلاق‌نما، در فهم صحیح ترکیب‌واژه‌ها در عین وضوح معنای مفردات آن، از آثار توجه به فضای صدور است. این نوشتار درصدد است افزون بر طرح مباحث مربوط به استظهار با استقراء در کتب فقهاء و مصادر روایی، آثار توجه به فضای صدور روایات در فهم واژه‌ها و ترکیب واژه‌ها در راستای استنباط در دیدگاه فقها با تأکید بر نظرات اصولی و فقهی آیت‌الله محمدحسین نائینی; را بررسی و تحت عناوینی مشخص تبیین نماید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ـ قرآن کریم.
ـ نهج البلاغه.
کتاب‌ها
1. ابن أبی‌جمهور، محمد بن زین‌الدین(1405ق). عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة. قم: دار سیدالشهداء.
2. ابن بابویه، محمد بن على(1362). الخصال. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
3. ـــــــــــ (1413ق). من لا یحضره الفقیه‏. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
4. ـــــــــــ (1403ق). معانی الاخبار‏. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏.
5. ابن قولویه، جعفر بن محمد(1356). کامل الزیارات. نجف اشرف: دار المرتضویة.
6. احسانی‌فر لنگردودی، محمد(1385ش). اسباب اختلاف الحدیث. قم: دار الحدیث.
7. اخوان صراف، زهرا(1387). مکتب اجتهادی آیت‌الله بروجردی;. قم: بوستان کتاب.
8. اشتهاردى، علی‌پناه‌ (1417ق). مدارک العروة‌. تهران: دار الأسوة للطباعة والنشر.
9. امامی خوانسارى، محمد (بی‌تا). ‌الحاشیة الأولى على المکاسب‌. بی‌جا.
10. انصاری، مرتضی بن محمدامین(1415ق). کتاب المکاسب. قم: کنگره جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى.
11. بحرانى، آل عصفور، یوسف بن احمد(1405ق). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. ‌قم: دفتر انتشارات اسلامى.
12. البخاری الجعفی، محمد بن اسماعیل ابوعبدالله(1407ق). الجامع الصحیح المختصر. (محقق: مصطفی دیب البغا)، الیمامه: دار ابن کثیر.
13. برقى، احمد بن محمد بن خالد(1371‌‌ق). ‏المحاسن. قم: دار الکتب الإسلامیة.
14. بروجردى، سید حسین(1386). جامع أحادیث الشیعة. تهران: ‏انتشارات فرهنگ سبز.
15. ــــــــــ (1412ق). الحاشیة على کفایة الأصول. قم: ‏انصاریان‏.
16. ــــــــــ (1415ق). نهایة الأصول. تهران: تفکر.
17. ــــــــــ (1416ق). البدر الزاهر فی صلاة الجمعة و المسافر‌. قم: دفتر حضرت آیت‌الله بروجردی;.
18. تبریزى، جواد بن على(1427ق). صراط النجاة. قم: دار الصدیقة الشهیدة.
19. حائری یزدی، سید عبدالکریم(1418ق). درر الفوائد. قم: موسسه النشر الاسلامی.
20. حسینى فیروزآبادى، مرتضى(1400ق). عنایة الأصول فی شرح کفایة الأصول. قم: کتابفروشی فیروزآبادی.
21. حسینی زبیدی، محمد مرتضى(1414ق). تاج العروس من جواهر القاموس. بیروت: دارالفکر.
22. حلی، یحیی بن سعید(1405ق). الجامع للشرائع. قم: موسسه سید الشهداء.
23. خراسانی، محمدکاظم(1431ق). کفایة الاصول. قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث.
24. خمینی، سید روح‌اللّه(1415ق). المکاسب المحرمة. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى1.
25. ـــــــــــــ (1421ق). کتاب البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى1،
26. ـــــــــــــ (1424ق). توضیح المسائل مراجع. قم: جامعه مدرسین.
27. خوئی، سید ابو القاسم (بی‌تا). مصباح الفقاهة (المکاسب). بی‌جا.
28. ــــــــ (1418ق). موسوعة الإمام الخوئی. قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی.
29. سیستانی، سید علی (بی‌تا). تعارض الادله و اختلاف الحدیث. بی‌جا.
30. شبیرى زنجانى، سید موسى(1419ق). کتاب نکاح، قم: مؤسسه پژوهشى راى‌پرداز.
31. صادقی کاشانی، مصطفی(1444ق). بهره‌مندی فقه از تاریخ. قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی.
32. طباطبایى حائرى، سید على بن محمد(1418ق). ریاض المسائل فی تحقیق الأحکام بالدلائل. قم: مؤسسه آل البیت:.
33. طباطبایى یزدى، سید محمد کاظم(‌1419ق‌). العروة الوثقى فیما تعم به البلوى. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
34. ـــــــــــ (1426ق). التعارض. قم: موسسه انتشارات مدین‏.
35. طباطبائی، سید محمدکاظم (1390ش). منطق فهم حدیث. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی;.
36. طریحی، فخرالدین بن محمد (1375). مجمع البحرین. تهران: مرتضوی.
37. طوسى، محمد بن حسن(1390ق). الإستبصار فیما اختلف من الأخبار. ‏تهران: دار الکتب الإسلامیة.
38. ــــــــــــ (1407ق). تهذیب الأحکام. تهران: دار الکتب الإسلامیة‌.
39. عاملى، زین‌الدین بن على(1413ق). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
40. عاملى، محمد بن حسن(1409ق). وسائل الشیعة. قم: مؤسسة آل البیت: ‏.
41. عاملى، محمد بن مکى(بی‌تا). القواعد و الفوائد قم: کتابفروشى مفید‌.
42. عصارپور آرانی، محمد(1386ش). روش‌های فقه الحدیثی امام خمینی;. قم: پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی.
43. علیدوست، ابوالقاسم(1397 ـ 1398). خارج فقه سیاسی.
44. ــــــــــ (1397). فقه و حقوق قراردادها (ادله عام قرآنی). قم: سازمان انتشارات پژوهشکده فرهنگ و اندیشه اسلامی.
45. ــــــــــ (1398 ـ 1397) خارج اصول.
46. فاضل لنکرانی، محمدجواد(1385 ـ 1386)، خارج فقه.
47. فاضل لنکرانی، محمدجواد(1390). رسائل فی الفقه و الاصول، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار:.
48. فاضل موحدی لنکرانى، محمد(‌1416ق). القواعد الفقهیة. قم: چاپخانه مهر.
49. فیومى، أحمد بن محمد(1414ق). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر. قم: موسسه دارالهجرة.
50. قمی، على بن ابراهیم(1404ق). تفسیر القمی. قم: دار الکتاب.
51. کلینى، محمد بن یعقوب(1407ق). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
52. لارى، سید عبدالحسین(1418ق). التعلیقة على المکاسب. قم: موسسه المعارف الاسلامیه.
53. مامقانى، محمدحسن(1316ق). غایة الآمال فی شرح کتاب المکاسب‌. ‌قم: مجمع الذخائر الإسلامیة‌.
54. مروی، جواد(1399 ـ 1400)، خارج فقه.
55. موسوى، على بن حسین(1415ق). الانتصار فی انفرادات الإمامیة. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
56. موسوی قزوینى، سید على(1424ق)، ینابیع الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
57. نائینی، محمد حسین(1352). أجود التقریرات. قم: مطبعه العرفان.
58. ـــــــــ (1376). فوائد الاصول. قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
59. ـــــــــ (1411ق). کتاب الصلاة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
60. ـــــــــ (1418ق). رسالة الصلاة فی المشکوک. قم: موسسه آل البیت:.
61. نجفى، محمدحسن(1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی‌.
62. همدانى، آقارضا بن محمد ‌هادى‌(1420ق). حاشیة کتاب المکاسب. قم: مولف.
 
مقالات
63. صفاری، سعدی (بهار و تابستان 1384). تأثیر شناخت زمینه‌های صدور در فهم حدیث، فصلنامه علمی ـ تخصصی علوم حدیث، ش 35 ـ 36، ص101 ـ 124.
64. ضیائی‌فر، سعید(1394). تأثیر آگاهی از فضای صدور در اجتهاد، کاوشی نو درعلم فقه، ش2. ص53 ـ 78.
65. طباطبائی، سید محمد کاظم(1391). فضای صدور، علوم حدیث، ش 4، سرمقاله.
66. علوی‌نژاد، سید حیدر(1379). فهم متن در افق تاریخی آن، پژوهش‌های قرآنی، ش 21و22. ص 178 ـ 217.
67. فرزند وحی، جمال و شهروزی، محمدجعفر (1387). اسباب ورود حدیث در کافی، سفینه، ش 19، ص37 ـ 77.
68. مبلغی، احمد(1379). نقش زمان در تحول سیره‌ها و واژگان از نگاه شهید صدر. فقه اهل بیت، ش 24. ص77 ـ 104.
69. مجتهد سلیمانی، داود(1383). اسباب صدور حدیث. مقالات و بررسی‌ها، دفتر 76. ص65 ـ 80.
70. واسطی، عبدالحمید(1395). روش‌شناسی تحلیل لغت در فرایند استنباط فقهی. کاوشی نو در علم فقه، سال 23، ش 2. ص31 ـ 62.