فقه و اجتهاد

فقه و اجتهاد

نقد و بررسی ادّله حرمت تکلیفی کالبدشکافی میّت مسلمان در فقه امامیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه فقه و حقوق قضایی دانشگاه بین‌المللی المصطفی، قم، ایران.
2 استاد همکار گروه فقه و حقوق قضایی دانشگاه بین‌المللی المصطفی، قم، ایران.
چکیده
کالبدشکافی بدن میّت، دو کاربرد قانونی و پذیرفته شده دارد: پزشکی و جنایی. بااین‌حال، به‌ دلیل وجود برخی نصوص دینی، با چالش‌هایی همچون حرمت مثله‌کردنِ بدن میّت، حرمت جنایت بر میّت، حرمت هتک میّت، عدم جواز تأخیر در دفن میّت و... مواجه است. شاید به همین ‌جهت شماری از فقهای معاصر شیعه، قائل به حرمت کالبدشکافی به‌عنوان حکم اولی شده‌ و جواز آن را منوط به ضرورتِ موردی دانسته‌اند. مقاله پیش ‌رو تلاش ‌می‌کند، با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی، بعد از بررسی ادله‌، روشن نماید که آیا اصولا چنین چالش‌هایی، می‌تواند علی‌المبنا، مورد پذیرش واقع شود یا خیر؟ نتایج به ‌دست آمده از بررسی‌های انجام شده، حاکی از آن است که هیچ‌یک از ادّله ادعایی، نمی‌تواند حکم حرمتِ تکلیفی کالبدشکافی میّت مسلمان را به‌صورت کلّی اثبات کند. اما به دلیل وجود روایاتی مبنی بر وجوب پرداخت دیه در موارد قطع عضو میّت، ضمان را بر سبیل احتیاط می‌توان قابل‌اثبات دانست.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم.
ـ نهج البلاغه.
1. ابراهیم اُنیس و دیگران (1380). المعجم الوسیط. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
2. ابن منظور، محمدبن مکرم (1427ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
3. الازهری، محمدبن احمد (2001م). تهذیب اللغة. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
4. بهجت، محمدتقی (1386ش). استفتائات. قم: موسسه فرهنگی و هنری البهجه.
5. تبریزی، میرزا جوادآقا (1386ش). استفتاءات جدید. قم: میثاق سرور.
6. تهانوی (1996م). موسوعة کشاف اصطلاحات الفنون والعلوم. بیروت: ناشرون.
7. جامعه مدرسین (1381ش). توضیح المسائل مراجع (امام خمینی و دیگران). قم: انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
8. حُرّ عاملی، محمد بن حسن (1409ق). وسائل الشیعة. قم: موسسه آل البیت.
9. حسینی خامنه‌ای، سید علی (1397ش). أجوبة الاستفتاءات، قم: فقه روز.
10. حیدرى، سید على‌نقى (1412ق). اصول الاستنباط. قم: شوراى مدیریت حوزه علمیه قم.
11. خرازی، محسن (1380ش). گفتار در حکم تشریح. مجله فقه اهل بیت:، قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، ج‌25.
12. خلجی، حسن‌رضا (زمستان 1392ش). نگرش نو برمبانی فقهی حکم کالبدشکافی. مجله فقه و تاریخ تمدن، ش4، ص93 ـ 112.
13. خمینى، سید روح‌اللّه (1392ش). تحریر الوسیلة. قم: مؤسسه مطبوعات دار العلم.
14. ـــــــــــ (1369ش). استفتائات، تهران: مؤسسه نشر آثار امام خمینی;.
15. خویی، سید ابوالقاسم (1414ق). منهاج الصالحین. قم: مؤسسة الاسلامیه.
16. ــــــــــ (1426ق). مصباح الاصول. تقریر: سید سرور واعظ بهسودی، قم، مکتبة الداوری.
17. دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم ـ شعبه خراسان (1386ش). مسائل مستحدثه پزشکی. تحقیق و نشر: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم شعبه خراسان، مشهد.
18. دهخدا، علی‌اکبر (1364ش). لغتنامه دهخدا. تهران: دانشگاه تهران.
19. سند، محمد (1423ق). فقه ‌الطب والتضخم النقدی. بیروت: موسسة ام‌القرى للتحقیق والنشر.
20. سیستانی، سیدعلی (1413ق). منهاج الصالحین. قم: مکتب آیة‌الله‌العظمی السید السیستانی.
21. ــــــــــ (1414ق). المسائل المنتخبة، قم: مکتب آیةالله العظمی السید السیستانی.
22. شهید ثانی، زین‌العابدین علی بن احمد عاملی (1410ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. قم: داوری.
23. صافى گلپایگانى، على (1427ق). ذخیرة العقبى فی شرح العروة الوثقى. قم: گنج عرفان.
24. صافی گلپایگانی، لطف‌الله (1415ق). استفتائات پزشکى. قم: دار القرآن کریم.
25. صدوق، محمد بن بابویه قمی (1413ق). من ‌لایحضره ‌الفقیه. قم: انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
26. طوسى، محمد بن حسن (1364ش). تهذیب الأحکام. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
27. العذاری، منذر (1426ق). التشریح فی فقه الاسلامی. نجف الاشرف: دار الضیاء للطباعة و النشر.
28. فاضل لنکرانى، محمد (1391ش). تفصیل الشریعة. قم: موسسه چاپ و نشر عروج.
29. فاضل لنکرانى، محمد (1427ق). احکام پزشکان و بیماران. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار7.
30. فیاض، محمد اسحاق (1432ق). المسائل الطبیه. نجف اشرف: دفتر آیت الله العظمی فیاض.
31. کلینی، محمد بن یعقوب (1363ش). الکافی، تهران: دار الکتب الاسلامیة.
32. مشکینى، میرزا على (1416ق). اصطلاحات الأصول ومعظم أبحاثها. قم: نشر الهادی.
33. مصباح یزدی، محمدتقی (1396ش). نظریه حقوقی اسلام. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
34. مظفر، محمدرضا (1390). اصول الفقه. قم: انتشارات دارالفکر.
35. مکارم شیرازی، ناصر (1427ق). استفتاءات جدید. قم: مدرسة الإمام علی بن أبی‌طالب7.
36. ـــــــــــ (1429ق). احکام پزشکى. قم: مدرسة الإمام علی بن أبی‌طالب7.
37. منتظری، حسینعلی (1385ش). احکام پزشکى. تهران: نشر سایه.
38. مؤمن قمی، محمد (1374ش). بهره‌گیرى از کالبدشکافى در آموزش‌هاى پزشکى. مجله فقه اهل بیت، ش1، قم: مؤسسه دائره المعارف فقه.
39. مؤمن قمی، محمد (1415ق). کلمات سدیدة. قم، مؤسسة النشر الاسلامی.
40. نجفی، محمدحسن (1432ق). جواهر الکلام. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
41. نوری، حسین (2001م). مستدرک الوسائل، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
42. هاشمی شاهرودی، سید محمود (1382ش). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت:، قم، مؤسسه انتشارات دائرة المعارف اسلامی.
43. آیت‌الله مدنی، درسگفتار خارج فقه، 4/ 9/ 1397، در:
www.eshia.ir/Feqh/Archive/text/madadi_mahmoud/osool/97/970704/%D8%B4%D8%A8%D9%87%D9%87%20%D8%AD%DA%A9%D9%85%DB%8C%D9%87