فقه و اجتهاد

فقه و اجتهاد

نگاهی انتقادی به نظریه جریان خیار شرط در «عقد رهن»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استاد ‌فقه ‌و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات، پردیس فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران.
2 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی مشهد، خراسان رضوی، ایران.
3 دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه تهران (دانشکدگان فارابی)، قم، ایران.
چکیده
خیار شرط نوعی حق فسخ عقد لازم برای مدت معین است که بر اساس تراضی و توافق ارادۀ یکی از طرفین یا هر دو یا شخص ثالث به وجود می‌آید که در ماده 396 قانون مدنی نیز به آن تصریح شده است. جریان خیار شرط در بسیاری از عقود صحیح است و اکثر فقهای امامیه به جواز جعل خیار شرط در عقد رهن قائل شده‌اند. قانون مدنی ایران نسبت به امکان درج خیار شرط در عقد رهن تصریحی ندارد، ولی با تمسک به ماده مقرره 456 قانون مدنی که به جریان خیار شرط در تمام عقود اشاره نموده و ‌‌صرفاً سه خیار مجلس، حیوان و تأخیر ثمن را مختص بیع می‌داند که می‌توان نگرش و پاسخ مثبت قانون‌گذار به این مسئله را کشف نمود. برآیند جستار حاضر که با روش توصیفی تحلیلی سامان‌یافته، چنین است که با تکیه بر دلایلی همانند عدم مشروعیت خیار شرط در عقد رهن و خلاف مقتضای ذات عقد بودن خیار شرط و خلاف قاعدۀ آمره بودن آن و همچنین جریان سیرۀ عقلا بر عدم اندراج خیار در عقد رهن، می‌توان به عدم صحت جریان خیار شرط در عقد رهن، حکم داد.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
1. آملی، میرزا محمدتقی(1380ق). مصباح الهدی فی شرح العروة الوثقی. تهران: نشر فردین.
2. ابن براج، قاضى عبدالعزیز(1406ق). المهذب. قم، دفتر انتشارات اسلامى.
3. ابن منظور، محمد بن مکرم(1414ق). لسان العرب. بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع ـ دار صادر.
4. اصفهانى، محمدتقى(1418). یک دوره فقه کامل فارسى. تهران: مؤسسه و انتشارات فراهانى.
5. اصفهانی، محمدحسین(1418ق). حاشیة الکتاب المکاسب. قم: انوار المهدی.
6. انصاری، مرتضی(1415ق). المکاسب‌. قم: کنگره جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى.
7. باریکلو، علیرضا(1388ش). عقود معین 2 (عقود مشارکتی، توثیقی و غیرلازم)، تهران: انتشارات مجد،.
8. بحر العلوم، محمد(1403ق). بلغة الفقیه. تهران: منشورات مکتبة الصادق.
9. بحرانى، حسین(1405ق). الأنوار اللوامع فی شرح مفاتیح الشرائع. قم: مجمع البحوث العلمیة.
10. بیات، فرهاد؛ بیات، شیرین(1397ش). شرح جامع قانون مدنی. تهران: انتشارات ارشد.
11. تبریزی، جواد (1417ق). اسس الحدود و التعزیرات. قم: دار الصدیقه الشهیده.
12. ــــــــــــ (1428ق). تنقیح مبانی الاحکام فی شرح شرایع الاسلام، قم: دار الصدیقه الشهیده.
13. ـــــــــــ (1428ق). صراط النجاح. قم: دار الصدیقه الشهیده.
14. جرجانى، سید امیر(1404ق). تفسیر شاهى. تهران: انتشارات نوید.
15. جعفری لنگرودی، محمدجعفر(1378ش). مبسوط در ترمینولوژی حقوق، تهران: گنج دانش.
16. حکیم، محمدتقی(بی‌تا). الاصول العامه للفقه المقارن، قم: موسسه آل البیت.
17. حلّى، ابن‌ادریس(1410ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوى، قم: انتشارات اسلامى.
18. حلّى، حسن بن یوسف(1420ق). تحریر الأحکام الشرعیة على مذهب الإمامیة، مشهد: مؤسسه آل البیت:.
19. ــــــــــــ (1413ق). قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام، قم: انتشارات اسلامی.
20. ــــــــــــ (1413ق). مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة، قم: انتشارات اسلامى.
21. حلّى، سید ابن‌طاووس(1415ق). الإقبال بالأعمال الحسنة. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم.
22. حلّى، مقداد بن عبدالله(1404ق). التنقیح الرائع لمختصر الشرائع. قم: انتشارات کتابخانه آیة الله مرعشى نجفى ـ ;.
23. حلّى، نجم‌الدین (1407ق). المعتبر فی شرح المختصر. قم: مؤسسه سید الشهداء7.
24. ــــــــــــ (1428ق). إیضاح ترددات الشرائع. قم: انتشارات کتابخانه آیة الله مرعشى نجفى ـ ;.
25. ــــــــــــ (1378ق). ایضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد. قم: موسسه اسماعلیان.
26. ـــــــــــ (1408ق). شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
27. خمینی، سید روح‌الله (1421ق). کتاب البیع. تهران: موسسه نشر آثار امام خمینی;.
28. خویی، سید ابوالقاسم و میرزا جواد تبریزی (1427). فقه الاعذار الشریعه و المسائل طیبه من صراط النجاح. قم: دارالصدیقه الشهیده.
29. ــــــــــــ (1418ق). موسوعة الامام خویی. قم: احیاء الآثار الامام خویی.
30. راوندى، قطب‌الدین(1405ق)، فقه القرآن. قم: انتشارات کتابخانه آیة الله مرعشى نجفى.
31. سبزوارى، محمدباقر (1423ق). کفایة الأحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
32. سبزواری، سید عبدالأعلی(1413ق). مهذّب الأحکام فی بیان الحلال و الحرام. قم: مؤسسه المنار.
33. شریف مرتضى، على بن حسین(1405ق). رسائل الشریف المرتضى. قم: دار القرآن الکریم.
34. ـــــــــــــ (1415ق). الانتصار فی انفرادات الإمامیة، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
35. صاحب بن عباد، اسماعیل(بی‌تا). المحیط فی اللغه. بیروت: العالم الکتب.
36. طاهرى، حبیب‌الله(1418ق). حقوق مدنى. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
37. طباطبایى یزدى، سید محمدکاظم(1428ق). العروة الوثقى مع التعلیقات. قم: انتشارات مدرسه امام على بن ابى طالب7.
38. طباطبایی حائرى، سید على(1418ق). ریاض المسائل. قم: مؤسسه آل البیت:.
39. طبرسى، فضل بن حسن(1410ق). المؤتلف من المختلف بین أئمة. مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة.
40. طریحی، فخرالدین(1416ق). مجمع البحرین. تهران: کتابفروشی مرتضوی.
41. طوسى، محمد بن حسن(1387). المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
42. ـــــــــــــ (1407ق). الخلاف. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
43. عاملی کرکی، علی بن حسین(1414ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسه آل البیت:.
44. عاملی، زین‌الدین (1360ق). الروضة البهیة. تهران: علمیه اسلامیه.
45. ـــــــــــــ (1413ق). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
46. عاملی، سید جواد بن محمد(1419ق). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلّامة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
47. فیروزآبادی، مجدالدین(بی‌تا). قاموس المحیط. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
48. فیومی، احمد(بی‌تا). المصباح المنیرفی غریب الشرح الکبیر للرافعی. قم: منشورات دار الرضی.
49. کریمی، مهدی؛ توکلی؛ علی‌اکبر(1396ش). احکام خیار شرط، تهران: انتشارات قانون یار.
50. مازندرانى، رشیدالدین محمد(1369ش). متشابه القرآن و مختلفه. قم: دار البیدار للنشر.
51. مازندرانى، محمد صالح(1382ش). شرح الکافی. تهران: المکتبة الإسلامیة.
52. محقق داماد، سید مصطفی (1393ش). شروط و التزامات در حقوق اسلامی، تهران: مرکز نشر اسلامی.
53. ـــــــــــــــ (1385ش). قواعد فقه بخش مدنی، تهران: نشر سمت.
54. مدنی کاشانی، رضا(1408ق). کتب الدیات، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
55. مراغى، عبدالفتاح(1417ق). العناوین الفقهیة، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
56. مفید، محمّد(1413ق). المقنعة. قم: کنگره جهانى هزاره شیخ مفید;.
57. مکارم شیرازی، ناصر(1411ق). القواعد الفقهیه، قم: مدرسه امام امیر المومنین7.
58. مکی عاملی، محمد بن جمال (1414ق). غایة المراد فی شرح نکت الارشاد. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
59. ـــــــــــــ (1419ق). ذکرى الشیعة فی أحکام الشریعة. قم: مؤسسه آل البیت:.
60. نائینی، میرزا محمدحسین(1418ق). منیة الطالب فی حاشیة المکاسب. قم: موسسه النشر الاسلامی.
61. نجفى، محمدحسن (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
62. نجفی گیلانى، میرزا حبیب‌الله (1407ق). فقه الإمامیة، قم: کتابفروشى داورى.
63. نراقی، ملا احمد(1417ق). عواید الایام فی بیان قواعد الاحکام. قم: دفتر تبلیغات اسلامی قم.
64. واسطى، زبیدى، سید محمد(1414ق). تاج العروس من جواهر القاموس‌. بیروت: دار الفکر للطباعة والنشر والتوزیع.
 
مقالات
65. باقری اصل، حیدر (1391ش). جریان خیار در عقود جایز. فصلنامه مطالعات فقه و حقوق اسلامی، 3 (6)، ص27 ـ 44.
66. عباسی، محمود(1379ش). مجموعه‌مقالات حقوق پزشکی، انتشارات حقوقی، چاپ دوم، (مقاله دیوید مارشال، راهنمای حقوق پزشکی)
67. عزیزی ناصرآباد، نجمه؛ عسگری، علی‌رضا (1394). خیار شرط از دیدگاه شیخ انصاری و تطبیق بر حقوق مدنی ایران. مطالعات فقهی و فلسفی، 6 (21)، ص117 ـ 143.
68. عظیمی گرگانی، هادی (پاییز 1391). معناشناسی تنقیح مناط. مجله مطالعات اسلامی فقه و اصول، ش90، ص 153 ـ 127.
69. کرمی کلمتی، فرزاد؛ دادمرزی، سیدمهدی (شهریور 1400). بررسی فقهی ـ حقوقی مبانی عدم ‌جریان خیار شرط در پاره‌ای از عقود. پژوهشهای حقوقی، ش20 (46)، ص 138 ـ 113.
70. یزدانی و صابری، محمدمهدی و حسین (تابستان 1389). تعمیم حکم به استناد کشف علت از دیدگاه امام خمینی. مجله پژوهش‌های فقهی، ش6 (2)، ص 146 ـ 121.
71. یزدانی، غلامرضا (خرداد 1399). صحت خیار شرط در وقف در فقه اسلامی. جستارهای فقهی و اصولی، سال ششم، ش18، ص 149 ـ 125.