فقه و اجتهاد

فقه و اجتهاد

تبیین نظریه اخذ قدرت در نفس خطابات شرعی از دیدگاه محقّق نایینی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
پژوهشگر مدرسه علمیه جهانگیرخان، قم، ایران.
چکیده
از مهم‌ترین مسائل مطرح‌شده در علم اصول، تحلیل خطابات شرعی و نسبت‌سنجیِ آنها با اخذ قید قدرت است که نوآوریِ میرزای نایینی در آن به روشنی به چشم می‌خورد. با وجود تازگی این دیدگاه و ثمره‌های بسیارِ آن، تا کنون تقریر مستقلّی از این دیدگاه ارائه نشده و این خلأ، ضرورت ارائه تقریری از دیدگاهِ یاد شده را دو چندان نموده است. گرچه در تبیین دیدگاه‌های دانشمندان علم اصول، اکتفا به یک یا دو تقریر از درسشان مرسوم است؛ امّا این راهبرد کافی نیست؛ زیرا باعث پدید آمدن اشکال‌ها، ابهام‌ها و تعارض‌هایی پیرامون نظریه خواهد شد. بر این اساس، پژوهشِ پیش‌رو کوشیده است این بحث را به روش تحلیلی-توصیفی و با جست‌وجویی جامع در منابع کتابخانه‌ای و نیز طبقه‌بندی داده‌ها بر اساس اصالت‌سنجی منابع موجود، تقریر و تبیین کند. تا پیش از ابداع این نظریه، دیدگاه مشهور بر این پایه بنا شده بود که در ذات خطاب شارع، قید قدرت اخذ نشده و تنها با انضمام قبح تکلیف عاجز می‌توان قدرت را به عنوان شرط خارجی پذیرفت؛ ولی میرزای نایینی با تحلیل إنّیِ ماهیت خطاب، بر این باور است که در هر یک از خطابات شرعی، می‌بایست قدرت‌داشتن مکلّف بر متعلّق تکلیف، قید شده باشد. این دیدگاه، آثار مختلفی در موضوعات گوناگونِ کلامی، فقهی، قاعده‌های فقهی و اصولی بر جای گذاشته است؛ مانند اثبات قبح تکلیف بما لا یطاق نزد اشاعره، حلّ تزاحم، حجّیت قاعده «الممتنع شرعاً کالممتنع عقلاً»، جریان قاعده «الإمتناع بالإختیار لا ینافی الإختیار»، جریان اصل عملی در برخی حالات و حل مسأله اجتماع امر و نهی.
کلیدواژه‌ها

ایجی، عضد الدین عبد الرحمن بن احمد (بی­تا)، شرح المواقف، قم: الشریف الرضی.
2. بجنوردی، حسن (1377)، القواعد الفقهیّة، قم: نشر الهادی.
3. بجنوردی، محمد (1379)، قواعد فقهیه، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی؛ مؤسسه چاپ و نشر عروج.
4. بحرانی، یوسف بن احمد (1363)، الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة، قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
5. بهایی، محمد بن حسین(1423ق)، زبدة الأصول، قم: مرصاد.
6. تفتازانی، مسعود بن عمر(1412ق)، شرح المقاصد، قم: الشریف الرضی.
7. تونی، عبدالله بن محمّد(1415ق)، الوافیة فی أصول الفقه، قم: مجمع الفکر الإسلامی.
8. جوهری، اسماعیل بن حماد(1404ق)، تاج اللغة وصحاح العربیة، بیروت: دار العلم للملایین.
9. حلی، حسین (1432ق)، أصول الفقه، قم: مکتبة الفقه والأصول المختصة.
10. حلّی، مقداد بن عبدالله(1405ق)، ارشاد الطالبین الی نهج المسترشدین، قم: کتابخانه عمومی آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی.
11. خراسانی، محمدکاظم (1430ق)، کفایة الأصول، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
12. خمینی، روح‌الله(1392)، تحریر الوسیلة، تهران، مؤسسة تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینی.
13. ــــــــــــ (1415ق)، مناهج الوصول إلی علم الأصول، قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
14. خمینی، مصطفی (1418ق)، تحریرات فی الأصول، قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
15. خوانساری، موسی (1379ق)، تقریرات بحث فی اجتماع الأمر والنهی، قم: مطبعة الحکمة.
16. خویی، ابوالقاسم (1352)، أجود التقریرات، قم: مطبعة العرفان.
17. سبزواری، عبدالأعلی (1414ق)، تهذیب الأصول، قم: مؤسسة المنار.
18. سرابی، مسلم(بی­تا)، التقریرات المسمی بالمحاکمات بین الأعلام، قم: چاپخانه قم.
19. صدر، محمد باقر (1418ق)، دروس فی علم الأصول، قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
20. عاملی، حسن بن زین­الدین (بی­تا)، معالم الدین وملاذ المجتهدین، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
21. عاملی، زین­الدین بن علی(1416ق)، تمهید القواعد، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
22. عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم(1372)، فقهای نامدارِ شیعه، قم: کتابخانه عمومی آیة‌الله العظمی مرعشی نجفی.
23. علی­پور، مهدی(1399)، درآمدی به تاریخ علم اصول، قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی.
24. فیومی، احمد بن محمد (1414ق)، المصباح المنیر، قم: مؤسسة دار الهجرة.
25. قمی، ابوالقاسم (1378ق)، قوانین الأصول، تهران: مکتبة العلمیة الإسلامیة.
26. کاظمی، محمدعلی (1376)، فوائد الأصول، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
27. کرکی، علی بن حسین (1414ق)، جامع المقاصد، قم، مؤسسة آل البیت:.
28. مصطفوی، محمدکاظم (1421ق)، القواعد الفقهیة، قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
29. مظفر، محمدرضا(1387)، اصول الفقه، قم: بوستان کتاب.
30. موسوی علوی خوانساری، سید حسین(1346ق)، تقریرات اصول، مخطوط، کتابخانه مدرسه علوی خوانسار، شماره 9.
31. نایینی، محمدحسین (1376)، رسالة الصلاة فی المشکوک، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث.
32. نجفی، محمدحسن بن باقر (بی­تا)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
33. نجم­آبادی، ابوالفضل(1380)، الأصول، قم: مؤسسة آیة‌الله العظمی البروجردی.
34. همدانی، محمد(1398)، شذرات من إفادات المیرزا النائینی فی علم الأصول، همدان: اقلیم دانش.
35. واعظ حسینی بهسودی، محمدسرور(1422ق)، مصباح الأصول، قم: مکتبة الداوری.
36. یزدی، محمد­کاظم بن عبدالعظیم(1388)، العروة الوثقی، قم: مؤسسة السبطین8 العالمیة.