فقه و اجتهاد

فقه و اجتهاد

بررسی نوآوری‌های محقق نایینی در تحلیل ماهیت حقّ و آثار مترتب بر آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
پژوهشگر حوزه علمیه قم، قم، ایران.
چکیده
«حق» و «حکم» از کلیدواژه‌های مهم و کاربردی در فقه معاملات و حوزه حقوق خصوصی است. اینکه ماهیت حق و تعریف دقیق آن چیست، در میان فقیهان مورد اختلاف است. در این بین، تحلیل‌های محقق نایینی، دارای اهمیت فراوانی است و آثار متعدد خاصّی بر آن مترتّب می‌شود. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای به این نتیجه رسیده است که دیدگاه محقق نایینی در مورد ماهیت حق، نظریۀ «سلطنت ضعیفه» است. این دیدگاه، نگاه جدید و قابل توجّهی به مقولاتی، مانند «حق»، «ملک» و «سلطنت» به دنبال دارد. برای اثبات این نظریه، علاوه بر تحلیل‌ها و ارتکازهای عقلایی، به برخی ادلّه روایی نیز استشهاد شده است. هم‌چنین این نظریه، آثار فقهی حقوقی خاصی به دنبال دارد که در این تحقیق، به چهار نمونه از آن اشاره خواهد شد. از دیگر مباحث مهم این حوزه، تفاوت بین حق و حکم است. در نظر محقق نایینی، بین حق و حکم، هم تفاوت ثبوتی و هم اثباتی وجود دارد. از ثمره‌های این تحلیل، نگاهی خاص به عقود جایز و لازم، و پیدایش دو مفهوم «لزوم حقّی» و «لزوم حکمی» است که از نو‌آوری‌های محقق نایینی محسوب می‌شود.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
1. ‏آخوند خراسانى، محمدکاظم(۱۴۰۶)، حاشیة المکاسب‌، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى‌.
2. ‏ابن اثیر، مبارک بن محمد(۱۳۶۷)، النهایة فی غریب الحدیث والأثر، قم: اسماعیلیان.
3. ‏ابن فارس، احمد بن فارس(۱۴۰۴)، معجم مقاییس اللغة، تحقیق: عبد السلام محمد هارون، قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
4. ‏ابن منظور، محمد بن مکرم(۱۴۱۴)، لسان العرب، بیروت: دار الفکر للطباعة والنشر والتوزیع.
5. ‏ازهری، محمد بن احمد(۱۴۲۱)، تهذیب اللغة، تحقیق: عبد الکریم حامد، فاطمه محمد اصلان و عمر سلامی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
6. ‏اصفهانی، محمد حسین (۱۴۱۸)، رسالة فی تحقیق الحق والحکم، قم: أنوار الهدی.
7. ‏اصفهانی، محمد حسین(۱۴۱۹)، حاشیة کتاب المکاسب، قم: ذوی القربی.
8. ‏امامی خوانساری، محمد(بی‌تا)، الحاشیة الثانیة علی المکاسب، قم: مؤلف.
9. ‏انصاری(شیخ انصاری)، مرتضی(۱۴۱۵)، کتاب المکاسب، قم: کنگره جهانی بزرگداشت دویستمین سالگرد میلاد شیخ اعظم انصاری.
10. ‏ایروانی، علی(۱۴۰۶)، حاشیة المکاسب، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
11. ‏بجنوردی، حسن (۱۳۷۷)، القواعد الفقهیة، قم: نشر الهادی.
12. ‏بحرالعلوم، محمد بن محمدتقی (۱۳۶۲)، بلغة الفقیه، تهران: مکتبة الصادق7.
13. ‏تبریزی، جواد(۱۳۹۹)، إرشاد الطالب إلی التعلیق علی المکاسب، قم: مطبعه مهر.
14. ‏جوهری، اسماعیل بن حماد(۱۴۰۴)، الصحاح (للجوهری)، تحقیق: احمد عبدالغفور عطار، بیروت: دار العلم للملایین.
15. ‏حسین‌آبادی جرقویه‌ای، محمدرضا(۱۴۲۳)، رسالة فی المعاملة والاختلاف بین المتعاقدین، قم: میثم التمار.
16. ‏حکیم، محسن(۱۳۷۴)، مستمسک العروة الوثقی، قم: دار التفسیر.
17. ‏خویی، سید ابوالقاسم(۱۴۱۷)، مصباح الفقاهة، قم: انصاریان.
18. ‏راغب اصفهانی، حسین بن محمد(۱۴۱۲)، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت: دار الشامیة.
19. ‏رشتی، حبیب الله بن محمد علی(۱۴۰۷)، فقه الإمامیة، قم: مکتبة الداوری.
20. ‏روحانی، محمد صادق(۱۴۱۲)، فقه الصادق، قم: دارالکتاب.
21. ‏زمخشری، محمود بن عمر(۱۳۹۹)، أساس البلاغة، بیروت: دار صادر.
22. ‏شریعت اصفهانی، فتح‌الله بن محمدجواد(بی‌تا)، رسالة فی تحقیق معنی البیع، قم: مؤلف.
23. ‏شهیدی، محمدتقی(۱۳۸۸)، «فقه العقود» دسترسی در 4 مرداد 2022.
24. ‏طباطبایی قمی، تقی (۱۴۲۶)، مبانی منهاج الصالحین، قم: قلم الشرق.
25. ــــــــــ (۱۳۷۲)، عمدة المطالب فی التعلیق علی المکاسب، قم: محلاتی.
26. ‏طریحی، فخرالدین بن محمد(۱۳۷۵)، مجمع البحرین، تهران: مکتبة المرتضویة.
27. ‏عراقی، ضیاءالدین(۱۴۱۴)،  شرح تبصرة المتعلمین (الطهارة إلی الإجارة)، قم: مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم.
28. ‏فراهیدی، خلیل بن احمد(۱۴۱۰)، العین، قم: مؤسسه انتشارات هجرت.
29. ‏فیومی، احمد بن محمد(بی‌تا)، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، قم: منشورات دار الرضی.
30. مرتضی زبیدی، محمد بن محمد(۱۴۱۴)، تاج العروس من جواهر القاموس، تحقیق: محمد بن یعقوب فیروزآبادی و علی شیری، بیروت: دار الفکر.
31. ‏مصطفوی، حسن(۱۳۷۴)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
32. ‏موسوی بجنوردی، محمد(۱۳۷۹)، قواعد فقهیه، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی; ، مؤسسه چاپ و نشر عروج.
33. موسوی ‏خمینی‌، روح الله (۱۳۷۶)، کتاب البیع، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی;.
34. ـــــــــــ (بی‌تا)، حاشیه بر رساله ارث ملا هاشم خراسانی. حاشیه بر کتاب ملا محمد هاشم خراسانی، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی;.
35. ــــــــــ (۱۳۷۹)، کتاب البیع، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی;.
36. ‏موسوی خوانساری، احمد(۱۳۵۵)، جامع المدارک فی شرح المختصر النافع، قم: مکتبة الصدوق.
37. ‏میلانی، محمدهادی(۱۳۹۵)، محاضرات فی فقه الإمامیة (کتاب البیع)، مشهد: مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد.
38. ‏نایینی، محمدحسین (1376)، فوائد الأصول، تقریر: محمدعلی کاظمی خراسانی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم.
39. ــــــــــــــ (۱۴۱۳)، المکاسب والبیع، قم: مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم.
40. ـــــــــــــ (۱۳۷۳)، منیة الطالب، تهران: المکتبة المحمدیة.
41. ‏یزدی، محمد کاظم بن عبد العظیم(۱۴۱۰)، حاشیة المکاسب، قم: اسماعیلیان.