فقه و اجتهاد

فقه و اجتهاد

آراء محقق نایینی در وضو در پرتو فقه القرآن با تکیه بر کتاب وسیلة النجاة

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد گروه قرآن و حدیث جامعة المصطفی العالمیة، قم، ایران.
چکیده
آیت‌الله نایینی در کتاب وسیلة النجاة ـ که به منزله رساله عملیه و البته بسیار متمایز از دیگر رسائل است ـ به طبیعت حال به مستندهای احکام، اشاره‌ای نکرده است؛ در حالی که احکام فقهی یاد شده در این کتاب، در حقیقت، مستند به أحادیث یا قرآن و یا مطابق عرف ممضای شارع است. مسأله اصلی در پژوهش پیش رو این است که مستندهای قرآنی آرای فقهی محقق نایینی در احکام وضو چیست؟ با این تحقیق، در صدد آن هستیم تا به سخن برخی از شبهه‌افکنان و منتقدان که فقه بعضی از فقهاء را مستند به قرآن نمی‌دانند و گمان می‌کنند از این زاویه با تفکر أخباری تفاوتی ندارند پاسخ دهیم و تبیین نماییم که بسیاری از فروع فقهی کتاب وسیلة النجاة، افزون بر مستندهای روایی، مستند قرآنی نیز دارد. روش ما در این تحقیق بدین گونه است که فتاوای محقق نایینی در عرصه فقه الوضوء را از کتاب وسیلة النجاة انتخاب می‌کنیم؛ سپس با استمداد از فقرات آیات مربوط، به تحلیل تفسیری آن می‌پردازیم و مستند قرآنی فتوا را تبیین می‌نماییم. با بررسی‌های صورت‌گرفته به این نتایج دست می‌یابیم که این فقیه عظیم الشأن، با تمسّک به ثقلین، به اصطیاد احکام فقهی از جمله وضو پرداخته است. این فقیه صمدانی، نه جزء أخباری‌ها است که در استنباط احکام فقهی به روایات اکتفاء کند، و نه در شمار قرآنیون است که با تفکر قرآن‌بسندگی، به استنادات قرآنی بسنده نماید؛ بلکه فقیهی است که هر دو ثقل اکبر و اصغر را مورد توجه قرار داده است. از مباحث ایشان، به دست می‌آید که وی بر این باور است که شارع در تشریع احکام و از جمله آیات فقهی، هر جا که در مقام تعلیم خاصی نبوده، به عرف، به عنوان دلیل فرعیِ مورد قبول، واگذار و آن را امضاء نموده است.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
1. آلوسى، محمود بن عبدالله (1415)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی، تحقیق: عبدالبارى عطیه، على، بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.
2. ابن العربى، محمد بن عبدالله بن ابوبکر(بی­تا)، أحکام القرآن، بی­نا: بی­جا.
3. ابن ‏جزى، محمد بن احمد(1416)، التسهیل لعلوم التنزیل، تحقیق خالدی عبدالله، بیروت: دار الأرقم بن أبی الأرقم.
4. ابن فارس، احمد(1404)، معجم مقاییس اللغة، تحقیق: عبدالسلام محمد هارون، قم: مکتب الاعلام الإسلامی.
5. بجنوردی، سید محمدحسن(1377)، القواعد الفقهیة، تحقیق: محمدحسین درایتی و مهدی مهریزی، قم: نشر الهادی.
6. جبعی عاملى(شهید ثانى)، زین‌الدین بن على(1422)، حاشیة شرائع الإسلام، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى.
7. جزیری، عبدالرحمن(1402)، الفقه علی المذهب الأربعة، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
8. جصاص، احمدبن على(1405)، احکام القرآن، تحقیق: محمد صادق قمحاوى، بیروت: دار احیاء التراث العربى.
9. جوهری، اسماعیل بن حماد(1407)، تاج اللغة وصحاح العربیة، تحقیق: احمد عبد الغفور عطار، بیروت: دار العلم للملایین.
10. حر عاملى، محمد بن حسن(1409)، وسائل الشیعة، محقق: مؤسسة آل البیت7، قم: مؤسسة آل البیت7‏.
11. زمخشرى، محمود بن عمر(1407)، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل وعیون الأقاویل فی وجوه التأویل، بیروت: دار الکتاب العربی.
12. صابونی، محمد علی(1993)، تفسیرآیات الأحکام من القرآن، حلب: دار القلم العربی.
13. طباطبایى، سید محمد حسین(1390)، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
14. طبرسى، فضل بن حسن(1372)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تصحیح: فضل الله یزدى طباطبایى و سید هاشم رسولى، تهران: انتشارات ناصر خسرو.
15. طوسى(شیخ طوسی)، محمد بن الحسن(بی­تا)، التبیان فی تفسیر القرآن، تحقیق: احمد قصیر عاملى، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
16. عاملی(شهید ثانی)، محمد بن جمال الدین(بی‌تا)، اللمعة الدمشقیة (شرح لمعه)، بیروت: دار العالم الاسلامی.
17. غروی نایینی، محمدحسین(1439)، وسیلة النجاة، تصحیح: جعفر غروی نایینی، بی‌جا: دار التفسیر.
18. فاضل مقداد، جمال الدین مقداد بن عبدالله (1373)، کنز العرفان فی فقه القرآن، تصحیح: محمد باقر شریف‏زاده و محمد باقر بهبودى، تهران: مرتضوى.
19. ــــــــــــ (1419)، کنز العرفان فی فقه القرآن، تحقیق: سید محمد قاضى، قم: مجمع جهانى تقریب مذاهب اسلامى.
20. فخر رازى، محمد بن عمر(1420)، مفاتیح الغیب، بیروت: دار احیاء التراث العربى.
21. فراهیدى، خلیل بن احمد(1409)، العین، قم: نشر هجرت.
22. فیومی، احمد بن محمد(1414)، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، قم: مؤسسة دار الهجرة.
23. قرطبى، محمد بن احمد(1364)، الجامع لأحکام القرآن، تهران: انتشارات ناصر خسرو.
24. کلینى، محمد بن یعقوب(1407)، کافی، تحقیق: علی اکبر غفارى و محمد آخوندى، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
25. نسائی، احمد بن شعیب(بی تا)، سنن النسائی، شرح: جلال الدین سیوطی، بیروت: دار الکتاب العربی.