فقه و اجتهاد

فقه و اجتهاد

ترتب از دیدگاه محقق نایینی و آثار فقهی مترتب بر آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش‌آموخته سطح چهار حوزه علمیه قم، مدرّس سطوح عالی حوزه علمیه قم، ایران.
چکیده
از مباحث مهم علم اصول که آثار فراوانی بر آن بار شده، بحث ترتب است و نخستین بار توسط محقق کرکی طرح شد؛ سپس محققان بعد از ایشان به آن پرداختند. در امکان ترتب، یعنی امکان به فعلیت‌رسیدن امرِ به مهم در صورت عصیان امر به اهم؛ اختلاف دیدگاه وجود دارد؛ برخی قائل به امتناع و عده‌ای قائل به امکان آن شده‌اند. از کسانی که دیدگاه دوم را اختیار کرده و بر امکان ترتب، برهان اقامه کرده‌‌اند، محقق نایینی است. ایشان بعد تنقیح وتشریح دقیق محلّ نزاع و تبیین آن و اینکه منشأ تزاحم بین امر به اهم و امر به مهم، اطلاق آن دو است نه اصل دو خطاب، می‌فرماید که اگر لازمه ترتب، طلب جمع بین ضدین باشد - چنانچه قائلان به امتناع، توهّم کرده‌اند- استحاله و امتناع ترتب، بدیهی و ضروری است؛ زیرا مکلّف قادر بر امتثال ضدین در یک زمان نیست؛ امّا اینگونه نیست، بلکه لازمه‌اش، جمع بین ضدین است که با مشروط کردن امر به مهم به ترک امر به اهم و مترتب‌کردن امر به مهم بر ترک امر به اهم، بر طرف می‌شود. در این نوشتار، نخست ادلّه قائلان به امتناع ترتب نقل شده؛ سپس برهان محقق نایینی بر امکان ترتب و نقد ادلّه مخالفان، تشریح و تبیین شده و در پایان، بعد از نقل اشکال‌ها بر برهان محقق نایینی و نقد آنها، دیدگاه ایشان ترجیح داده شده است؛ زیرا به باور نگارنده، ادلّه محقق نایینی بر امکان ترتب، اقوی است. در پایان به برخی از ثمره‌های فقهی مترتب برمسأله ترتب اشاره شده است.
کلیدواژه‌ها

1. ابن‌منظور، ابوالفضل جمال‌الدین محمد بن مکرم(1414ق)، لسان العرب، قم: دارالفکر.
2. حلی، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی(1413ق)، قواعد الأحکام فی معرفة الحلال والحرام، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
3. حلی، جعفر بن حسن(1423ق)، معارج الأصول، قم: مؤسسه امام علی7.
4. خراسانی، محمدکاظم(1409ق)، کفایة الأصول، قم: مؤسسه آل البیت:.
5. خویی، ابوالقاسم(1352ق)، اجود التقریرات، تقریرات درس محقق نایینی، ناشر: مطبعة العرفان.
6. شاهرودی، محمود(1417ق)، بحوث فی علم الأصول، تقریرات درس شهید سیدمحمدباقر صدر، قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی.
7. طوسی، محمد بن حسن(1417ق)، العدة فی أصول الفقه، قم: محمدتقی علاقبندیان.
8. عاملی کرکی(محقق ثانی)، علی بن حسین(1414ق)، جامع المقاصد فی شرح القواعد، قم: موسسه آل البیت:.
9. عبدالصاحب، منتقی الأصول(1413ق)، تقریرات درس آیت‌الله سید محمد حسینی روحانی، قم: دفتر آیت‌الله سید محمد حسینی روحانی.
10. علم‌الهدی(سید مرتضی)، علی‌بن‌حسین(1376ق)، الذریعة إلی اصول الشیعة، تهران: دانشگاه تهران.
11. فیومی، احمد بن محمد(1414ق)، المصباح المنیر، بی‌جا: دار الرضی.
12. کاظمی، محمدعلی(1370ق)، فوائد الأصول، تقریرات درس محقق نایینی، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه.
13. کلانتری، ابوالقاسم(1383ش)، تقریرات درس شیخ اعظم انصاری، مطارح الأنظار، قم: مجمع الفکر الإسلامی.
14. مشکینی، علی(1416ق)، اصلاحات الأصول، قم: نشرالهادی7.
15. یزدی طباطبایی، سیدمحمدکاظم(1409ق)، العروة الوثقی فیما تعم به البلوی، قم: مؤسسه اعلمی.