فقه و اجتهاد

فقه و اجتهاد

واکاوی نظریه میرزای نایینی در معنا و گستره «وجوب حفظ نظام»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد سطوح عالی، پژوهشگر حوزه علمیه قم، قم، ایران.
چکیده
«وجوب حفظ نظام» از موضوعات پرکاربردی است که ظرفیت استفاده در مسائل جدید فاقد نص شرعی را دارد؛ امّا اجمال در معنا و گستره جریان موضوع، موجب اختلاف دیدگاه در کاربست‌های آن شده است. میرزای نایینی مانند سایر اقران خویش، از این گزاره در استدلال‌ها بهره فراوانی برده است. این پژوهش در پی پاسخ به این پرسش است که معنا و گستره «وجوب حفظ نظام» از دیدگاه میرزای نایینی چیست؟ این نوشتار با روش توصیفی ـ تحلیلی و با ابزار گردآوری داده‌های کتابخانه‌ای، به چهار معنای اصلی در اندیشه فقیهان دست یافته است: «وجوب حفظ نظام زندگی اجتماعی»، «وجوب حفظ جامعه مسلمانان»، «وجوب حفظ نظام زندگی شخصی» و «وجوب حفظ نظام حاکمیت مشروع». میرزای نایینی فقط دو معنای اوّل را پذیرفته است. وی معنای سوم را به گونه استقلالی، معتبر نمی‌داند. فقدان معنای چهارم در آثار او نیز می‌تواند ناشی از بازگشتش به دو معنای اوّل یا متصور نبودن حاکمیت اسلامی در آن زمان باشد. از نظر گستره کاربست نیز، اختلاف دیدگاه وی با برخی فقیهان، ریشه در «موارد حکم مستقل عقل به اختلال نظام» دارد.
کلیدواژه‌ها

1. آخوندزاده، فتحعلی(1351ش)، مقالات، تهران: آوا.
2. آشتیانی، محمد حسن(1425ق)، کتاب القضاء، قم: زهیر.
3. آملی، محمدتقی(1413ق)، المکاسب والبیع(تقریرات درس میرزای نایینی)، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
4. ابن فارس، احمد(بی‌تا)، معجم مقاییس اللغة، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
5. انصاری (شیخ انصاری)، مرتضی(1411ق)، کتاب المکاسب المحرمة والبیع والخیارات، قم: دار الذخائر.
6. ــــــــــــــــــ (1428ق)، فرائد الأصول، قم: مجمع الفکر الإسلامی.
7. ایروانی، علی(1406ق)، حاشیة المکاسب، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى‌.
8. تنکابنی، محمد(1385قایضاح الفرائد، تهران: مطبعة الإسلامیة.
9. جوهری، اسماعیل بن حماد(بی‌تا)، الصحاح، بیروت: دارالعلم للملایین.
10. حر عاملی، محمد(1412ق)، هدایة الأمة إلی أحکام الأئمة، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة.‌
11. حسینی حائری، سید کاظم(1408ق)، مباحث الأصول، قم: مطبعة مرکز النشر ـ مکتب الإعلام الإسلامى.
12. حلی، حسن(1343ق). الرجال(لإبن داود)، تهران: دانشگاه تهران.
13. حلی، حسین(1432ق)، اصول الفقه، قم: مکتبة الفقه والأصول المختصة.
14. خوانساری، موسی(1373 منیة الطالب فی حاشیة المکاسب(تقریرات درس میرزای نایینی)، تهران: المکتبة المحمدیة‌.
15. خویی، سید ابوالقاسم(1352)، اجود التقریرات (تقریرات درس میرزای نایینی)، قم: مطبعة العرفان.
16. زمخشری، محمود(1386)، مقدمة الأدب، تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران‏.
17. سیفی مازندرانی، علی‌اکبر(1425ق)، مبانی الفقه الفعال فی القواعد الفقهیة الأساسیة، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
18. شیرازی، محمد تقی(1412ق)، حاشیة المکاسب، قم: الشریف الرضی.
19. صافی گلپایگانی، لطف الله(1417ق)، جامع الأحکام، قم: حضرت معصومه3.
20. طباطبایی حائری، سید علی(1418ق)، ریاض المسائل، قم: مؤسسه آل البیت:‌.
21. طوسی(شیخ طوسی)، ابوجعفر محمد بن حسن(1387ق)، المبسوط فی فقه الإمامیة، تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
22. ‏عاملی(شهید اوّل)، محمد بن مکی(1419ق)، ذکری الشیعة فی أحکام الشریعة، قم: مؤسسه آل البیت:.
23. عاملی(شهید ثانی)، زین‌الدین(1402ق)، روض الجنان فی شرح إرشاد الأذهان، قم: دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم.
24. ـــــــــــــــ (1413ق)، مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة‌.
25. عاملی(محقق ثانی)، علی بن حسین(1414ق)، جامع المقاصد فی شرح القواعد، قم: مؤسسه آل ‌البیت :.
26. عاملی، حسین(1426ق)، تقدیم الشیاع علی الید، قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت :‌.
27. علیدوست، ابوالقاسم(1394)، فقه و عرف، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
28. غروی اصفهانی، محمد حسین(1409ق)، بحوث فی الفقه ـ الإجارة، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
29. فراهیدی، خلیل بن احمد(بی‌تا)، کتاب العین، قم: هجرت.
30. فیض کاشانی، محمدمحسن (بی‌تا)، مفاتیح الشرائع، قم: کتابخانه آیة‌الله مرعشى نجفى.
31. کاظمی، محمدعلی(1376 فوائد الأصول(تقریرات درس میرزای نایینی)، قم: جامعه مدرّسین حوزه علمیه قم‌.
32. کلینی، محمد(1407ق)، الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
33. گیلانی(میرزای قمی)، ابوالقاسم (1413ق)، جامع الشتات فی أجوبة السؤالات، تهران: مؤسسه کیهان.
34. ـــــــــــــ (1378ق)، قوانین الأصول، تهران: مکتبة العلمیة الإسلامیة.
35. مجلسی(مجلسی دوم)، محمد باقر(1404ق)، مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
36. مروی، جواد(1400)، شرایط جریان اصول عملیه، جلسه 32.
37. منتظری، حسین‌علی(1409ق)، دراسات فی ولایة الفقیه وفقه الدولة الإسلامیة، قم: نشر تفکّر.
38. موسوی خلخالی، سید محمد مهدی(1425ق)، الحاکمیة فی الإسلام، قم: مجمع اندیشه اسلامی.
39. موسوی خمینی(امام خمینی)، سید روح‌اللّه (1423ق)، ولایت فقیه، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى1.
40. موسوی خمینی(امام خمینی)، سید روح‌اللّه(1393)، صحیفه امام، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى1.
41. موسوی قزوینی، سید علی(1419ق)، رسالة فی قاعدة «حمل فعل المسلم على الصحة»، قم، دفتر انتشارات اسلامى.
42. نایینی، محمد حسین (1424ق)، تنبیه الأمة وتنزیه الملة، قم: دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم‌.
43. نایینی، محمد حسین(1418ق)، رسالة الصلاة فی المشکوک، قم: مؤسسة آل البیت:.
44. نجاشی، احمد(1407ق)، رجال النجاشی، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
45. نراقی، احمد (1417ق)، عوائد الأیام فی بیان قواعد الأحکام، قم: دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم‌.
46. نراقی، احمد(1415ق)، مستند الشیعة فی أحکام الشریعة، قم: مؤسسه آل البیت:.
47. نراقی، محمد مهدی(1388)، أنیس المجتهدین فی علم الأصول، قم: بوستان کتاب.
48. نوری، فضل الله(1362)، رسائل، اعلامیه‌ها، مکتوبات،... و روزنامه شیخ شهید فضل الله نوری، (گردآورنده: محمد ترکمان)، تهران: مهتاب.
49. هاشمی شاهرودى، سید محمود و همکاران(1426ق)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل ‌بیت:، قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل‌ بیت:‌.
50. همدانی، رضا(1420ق)، حاشیة کتاب المکاسب، قم: بی‌نا.