فقه و اجتهاد

فقه و اجتهاد

کاربست ادلّه حرمت اسراف و تبذیر در حکم فقهی اضرار به نفس

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
پژوهشگر مرکز فقهی ائمه اطهار علیهم السلام، قم، ایران.
چکیده
یکی از مسائل مهم در حوزه فقه پزشکی، مسأله زیان‌رساندن انسان به جسم خویش است که در اصطلاح به آن اضرار به نفس گفته می‌شود. در ظاهر هیچ‌یک از فقیهان، در حرمت اضرار به نفسی که به هلاکت نفس یا قطع عضو منتهی شود، تردید نکرده‌اند؛ ولی اضرارهای کمتر از حدّ اهلاک و قطع عضو، مورد اختلاف واقع شده و مشهور فقیهان، به عدم جواز آن و برخی دیگر به جواز آن قائل شده‌اند. قائلان به حرمت، ادلّه گوناگونی را برای آن اقامه کرده‌اند؛ ولی هیچ‌یک از آنان به ادلّه حرمت اسراف و تبذیر استناد نکرده است. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و ابزار گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ای به این پرسش پاسخ می‌دهد که: آیا با استناد به ادلّة حرمت اسراف و تبذیر، می‌توان حرمت اضرار به نفس را به مقدار کمتر از اهلاک نفس و قطع عضو، اثبات کرد یا نه؟ یعنی آیا ادلّه‌ای که بر حرمت اسراف و تبذیر دلالت دارند، در مسأله اضرار به نفس نیز دارای کاربرد هستند یا نه؟ یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که شیوه‌های گوناگونی برای استناد به ادلّة حرمت اسراف و تبذیر قابل تصوّر است؛ ولی تنها شیوة صحیح، استفاده از روش تنقیح مناط و اولویت عقلایی است که می‌تواند اولویت حفظ نفس را در مقایسه با اموال درک کند. بنابراین، بهره‌گیری از ادلّه حرمت اسراف برای اثبات حرمت اضرار به نفس، ممکن است.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
1. ابن اثیر جزرى، مبارک بن محمّد (1367ش)، ‌النهایة فی غریب الحدیث و الاثر، قم: مؤسّسة اسماعیلیان.
2. ابن فارس، احمد بن فارس بن زکریا (1404ق)، معجم مقاییس اللغة، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
3. ابن منظور، ابو الفضل، جمال الدین، محمّد بن مکرم (1414ق)، ‌لسان العرب‌، ‌بیروت: دار الفکر ـ دار صادر‌.
4. اردبیلی، احمد بن محمّد (1411ق)، مجمع الفائدة والبرهان، قم: موسّسة نشر اسلامی.
5. انصاری(شیخ انصاری)، مرتضى بن محمّد امین (1414ق)، رسائل فقهیة،. قم: کنگره جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى.‌
6. برقى، ابو جعفر، احمد بن محمّد بن خالد (1371ق)، المحاسن‌، قم: دار الکتب الإسلامیّة‌.
7. حرّ عاملی، محمّد بن حسن‌ (1409ق)، تفصیل وسائل الشیعة،‌ قم: مؤسّسة آل البیت:.
8. حکیم، سیّد محسن طباطبایى (1416ق)، مستمسک العروة الوثقى‌، قم: مؤسسة دار التفسیر‌.
9. حلّی (علامه حلی)، حسن بن یوسف بن مطهّر (1410ق)، ارشاد الأذهان إلی احکام الایمان، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
10. حمیرى، عبد الله بن جعفر‌ (1413ق)، قرب الإسناد، قم: مؤسسه آل البیت:.
11. خویی، سیّد ابوالقاسم (1417ق)، القواعد الفقهیة والاجتهاد والتقلید (الهدایة فی الاُصول)، مقرّر: حسن صافی اصفهانی، قم: مؤسّسة صاحب الأمر4.
12. راغب اصفهانی، حسین بن محمّد (1412ق)، مفردات الفاظ القرآن، لبنان ـ سوریه: دار العلم ـ دار الشامیّة.
13. سبحانی، جعفر (1415ق)، الرسائل الاربع، قم: مؤسّسة امام صادق7.
14. سند، محمّد (1424ق)، الشعائر الحسینیّة، قم: دار الغدیر.
15. شیبانی، احمد بن حنبل (بی‌تا)، مسند الامام احمد بن حنبل، قاهره: مؤسّسة قرطبة.
16. شیرازى، سید محمد حسینى (1425ق)، ‌المال، أخذاً وعطاءً وصرفاً، بیروت: دار العلوم.
17. ابن بابویه (شیخ صدوق)، محمّد بن علی‌ (1413ق)، کتاب من لا یحضره الفقیه‌، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
18. طبرسی، فضل بن حسن (1408ق)، مجمع البیان، بیروت: دار المعرفة.
19. طریحى، فخر الدین (1416ق)، ‌مجمع البحرین‌، تهران: کتابفروشى مرتضوى.
20. فراهیدی، خلیل بن احمد (1410ق)، کتاب العین، قم: نشر هجرت.
21. فیّومى، احمد بن محمّد مقرى (بی‌تا)، ‌المصباح المنیر، ‌قم: منشورات دار الرضی‌.
22. کلینی، محمّد بن یعقوب (1407)، الکافی، تهران: دار الکتب الاسلامیّة.
23. مراغى، سیّد میر عبد الفتّاح بن على حسینى‌ (1417ق)، العناوین الفقهیة، قم: دفتر انتشارات اسلامى.
24. نراقى، مولى احمد بن محمد مهدى (1417ق)، عوائد الأیام فی بیان قواعد الأحکام، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى.
25. واسطى زبیدى، سید محمد مرتضى حسینى(1414ق)، تاج العروس من جواهر القاموس‌، بیروت: دار الفکر.