فقه و اجتهاد

فقه و اجتهاد

بررسی اشتراط مصلحت در تصرّفات ولیّ قهری از دیدگاه فقه امامیه و قوانین جمهوری اسلامی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه فقه و حقوق مجتمع آموزش عالی شهید محلاتی، قم، ایران
چکیده
مشهور فقیهان امامیه، به اشتراط مصلحت در تصرّفات ولیّ قهری در اموال مولّی‌علیه معتقد شده‌اند؛ بلکه برخی بر آن، ادّعای اجماع کرده‌اند. حقوق‌دانان نیز به پیروی از مشهور فقیهان، نفوذ تصرّفات ولیّ قهری را مشروط به رعایت مصلحت دانسته‌اند. در قانون مدنی نیز نفوذ این‌گونه تصرّفات در اموال مولّی علیه، مشروط به رعایت مصلحت شده است. در مقابل، برخی از فقیهان برای تصرّفات ولیّ قهری، هیچ شرطی قائل نشده؛ بلکه آن را به طور مطلق نافذ دانسته‌اند. در این پژوهش، به روش توصیفی ـ تحلیلی و با گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ای، ضمن بازخوانی کلمات فقها و بررسی ادلّه از آیات، روایات و اجماع، اثبات شده که هر دو قول، ناتمام است: در نظریه اطلاق ولایت، آیه و روایات مورد استناد از نظر دلالت بر مدّعا، مخدوش است و در نظریه اشتراط مصلحت نیز، دلایل ارائه‌شده ناتمام‌اند: آیات و روایات مورد استناد، دلالتی بر مدّعا ندارند و اجماع مورد ادّعا نیز تمام نیست؛ زیرا اجماع محصّل در این مسأله وجود ندارد و اجماع منقول از نظر تحقّق، مشکوک است. وانگهی این اجماع مدرکی است یا درباره آن احتمال مدرکیت می‌رود و حجّت نیست؛ در نتیجه، تصرّفات ولیّ قهری در اموال مولّی علیه، نه به طور مطلق نافذ است و نه مشروط به وجود مصلحت است؛ بلکه صِرف نبودِ مفسده کفایت می‌کند.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
1. ابن ادریس حلی، محمد (1414ق)، السرائر، قم: نشر اسلامی.
2. ابن بابویه (شیخ صدوق)، محمد(1385)، علل الشرائع، قم: داوری.
3. ابن فارس، احمد (1404ق)، معجم مقاییس اللّغة، قم: مکتبة الإعلام الاسلامی.
4. امامی، سید حسن (1366)، حقوق مدنی، تهران: اسلامیه.
5. انصاری، شیخ مرتضی (1430ق)، المکاسب، قم: مجمع الفکر الاسلامی.
6. آل بحرالعلوم، سید محمد (1403ق)، بلغة الفقیه، تهران: مکتبة الصادق.
7. باریکلو، علیرضا (1389)، اشخاص و حمایت‌های حقوقی آنان، تهران: مجد.
8. تجلیل تبریزی، ابوطالب (1363)، معجم الثقات، قم: نشر اسلامی.
9. جعفرپور، جمشید (1386، شهریور)، «بررسی اختیارات ولیّ قهری و وصی در فقه و حقوق ایران با نگاهی به آرای امام خمینی»، پژوهش‌نامه متین، شماره 35 ـ 34، ص 71 ـ 59.
10. حرّ عاملی، محمد (1430ق)، وسائل الشیعه ومستدرکها، قم: نشر اسلامی.
11. حسینی عاملی، سید محمدجواد (1424ق)، مفتاح الکرامة، قم: نشر اسلامی.
12. حلّی(علامه حلی)، حسن بن یوسف (1418ق)، قواعد الأحکام، قم: نشر اسلامی.
13. ــــــــــــــــ ، (1422ق)، خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال، بی‌جا: نشرالفقاهة.
14. خوری شرتونی، سعید (1427ق)، اقرب الموارد، قم: اسوه.
15. دهخدا، علی اکبر (1377)، لغت نامه، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
16. راغب اصفهانی، حسین(1362)، مفردات الفاظ القرآن، بی‌جا: مرتضوی.
17. رسائی‌نیا، ناصر (1389)، حقوق مدنی، اشخاص اموال مالکیت، تهران: آوای نور.
18. رضوان‌طلب، محمدرضا (1389)، حقوق محجورین، قم: بوستان کتاب.
19. ساکت، محمدحسین (1386)، شخصیت و اهلیت در حقوق مدنی، تهران:جنگل.
20. صفایی، سیدحسین (1394)، حقوق مدنی، اشخاص و اموال، تهران: میزان.
21. ــــــــــــــــ ، امامی، اسدالله (1394)، مختصر حقوق خانواده، تهران: میزان.
22. صفایی و دیگران، سید حسین(1388)، حقوق مدنی اشخاص و محجورین، تهران: سمت.
23. طاهری، حبیب الله (بی‌تا)، حقوق مدنی5، قم: انتشارات اسلامی.
24. طوسی، محمد بن حسن (1422ق)، الفهرست، بی‌جا: نشر فقاهت.
25. ــــــــــــــــــــ (بی‌تا)، المبسوط فی فقه الإمامیه، بی‌جا: مرتضوی.
26. عاملی (شهید اوّل)، محمد (1414ق)، الدروس الشرعیة، قم: نشر اسلامی.
27. ــــــــــــــــــــــ (بی‌تا)، القواعد و الفوائد، قم: مفید.
28. عاملی (شهید ثانی)، زین الدّین (1425ق)، مسالک الأفهام، قم: معارف اسلامی.
29. عسکری، ابوهلال (1353)، الفروق اللغویة، قاهره: مکتبة القدسی.
30. عمید، حسن (1357)، فرهنگ فارسی عمید، تهران: امیرکبیر.
31. غزالی، ابوحامد محمد (2008)، المستصفی من علم الأصول، مدینه: شرکة المدینة المنورة للطباعة.
32. فراهیدی، خلیل بن احمد (1425ق)، کتاب العین، قم: أسوه.
33. فیّومی، احمدبن محمد (1405ق)، المصباح المنیر، قم: دارالهجرة.
34. کاتوزیان، امیرناصر (1383)، حقوق مدنی خانواده، تهران: شرکت سهامی انتشار.
35. کریمی و دیگران، عباس (1393)، «ولی قهری و عزل آن در حقوق ایران و فقه امامیه»، پژوهشنامه فقهی، تهران، سال سوم، شماره اول، ص146 ـ 121.
36. کلینی رازی، محمد بن یعقوب (1375)، الفروع من الکافی، تهران: اسلامیة.
37. مألوف، لوئیس (1406ق)، المنجد فی اللغة، بیروت: دارالمشرق.
38. محقق ثانی، علی بن حسن (1414ق)، جامع المقاصد، قم: مؤسسه آل البیت:.
39. محقّق حلّی، جعفربن حسن (1403ق)، معارج الأصول، قم: مؤسسه آل البیت:.
40. ـــــــــــــــــــــــ (بی‌تا)، شرائع الاسلام، قم: دارالمهدی.
41. مقدادی، محمد مهدی(1390، زمستان)، «جایگاه و تأثیر مصلحت در سرپرستی کودک از دیدگاه فقه و حقوق»، فصلنامه شورای فرهنگی اجتماعی زنان و خانواده، سال چهاردهم، شماره 54، ص 210 ـ 175.
42. معین، محمد (1371)، فرهنگ فارسی معین، تهران: امیرکبیر.
43. مقصودی، مراد (1391)، حقوق مدنی، اشخاص و محجورین، تهران: خرسندی.
44. منصور، جهانگیر (1388)، قانون امورحسبی، تهران: نشر دیدار.
45. ــــــــــــــــ (1396)، قانون مدنی، تهران: نشر دیدار.
46. موسوی خمینی، سید روح الله (1379 الف)، البیع، قم:مؤسسه تنظیم و نشر.
47. ـــــــــــــــــــــــــــ (1379 ب)، تحریرالوسیلة، قم: مؤسسه تنظیم و نشر.
48. موسوی خوئی، سید ابوالقاسم (1377)، مصباح الفقاهه، قم: داوری.
49. ــــــــــــــــــــــــــ (1385)، محاضرات فی اصول الفقه، قم: امام موسی صدر.
50. میرزای قمی، ابوالقاسم (1371)، جامع الشتات، تهران: کیهان.
51. ــــــــــــــ (بی‌تا)، القوانین المحکمة فی الأصول، قم: دار احیاء الکتب الأسلامیة.
52. نجاشی، احمد بن علی (1407ق)، رجال النجاشی، قم: نشر اسلامی.
53. نجفی، شیخ محمد حسن (1430ق)، جواهر الکلام، قم: نشر اسلامی.
54. نیکوزاد، سیده لیلا (1398)، قانون حمایت خانواده، تهران: مهرگان مبین.
55. هاشمی شاهرودی و دیگران، سیدمحمود (1392)، فرهنگ فقه، قم: دائرة المعارف فقه اسلامی.
56. یوسف‌زاده، مرتضی (1389)، حقوق مدنی، اشخاص اموال و مالکیت، تهران: میزان.