فقه و اجتهاد

فقه و اجتهاد

معیارهای ارزیابی فهم ادلّه لفظی در فقه معاملات (مطالعه موردی: تعلّق زکات بر پول‌های اعتباری)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 پژوهشگر اقتصاد اسلامی، قم، ایران.
2 دانشیار گروه اقتصاد دانشگاه مفید، قم، ایران.
چکیده
استنباط احکام فقهی در صورتی اعتبار داشته و قابل استناد به دین است که در سازگاری با سایر نصوص و ادلّه شرعی قرار داشته باشد. در روش‌شناسی فقهی مرسوم، تنها سازگاری در لایه مدلول‌های الفاظ، به طور روشمند به عنوان ملاک ارزیابی و اعتبارسنجیِ برداشت‌های فقهی از نصوص در نظر گرفته می‌شود. نوشتار پیشِ‌رو با ناکافی دانستنِ این ملاک در قلمرو فقه معاملات، معیارِ «سازگاری» را در سه لایه‌: سازگاری در لایه مدلول‌های الفاظ، سازگاری منطقی میان اجزای سیستم گزاره‌ها و سازگاری کارکردی میان کارکردِ مجموعه اجزاء با اهداف کلان سیستم، گسترش داده است. روش تحقیق در این نوشتار، توصیفی ـ تحلیلی و ابزار گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ای است. استفاده از ملاک‌های بالا می‌تواند استنباط‌های فقهی دقیق‌تری را نتیجه دهد و از ورود برداشت‌های نادرست به منظومه گزاره‌های فقهی جلوگیری کند. در پایان، در یک مطالعه موردی، این ملاک‌ها در بررسی ادله زکات به ویژه زکات بر نقدین به‌کار گرفته شده‌اند و با در نظر گرفتن ملاک سازگاری در سه لایه بالا، نشان داده شده است که زکات بر پول‌های اعتباری کنونی با هدف ایجاد تحرک بیشتر برای پول، ایجاد انگیزه برای تأمین مالی بنا نهاده شده بر قرض و بازتوزیع ثروت، ضرورت دارد.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
1. ابن عاشور، محمد الطاهر(1427ق)، مقاصد الشریعة الاسلامیة، قاهره ـ مصر: دار السلام لطباعة والنشر والتوزیع والترجمة.
2. اسلامی، رضا(1384)، مدخل علم فقه، قم: بوستان کتاب.
3. انصاری(شیخ انصاری)، مرتضی (1415 ق) کتاب المکاسب، قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
4. ایازی، سید محمدعلی (1389)، ملاکات احکام و شیوه‌های استکشاف آن. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
5. بجنوردی، سید میرزا حسن (1419ق)، القواعد الفقهیة، قم: نشر الهادی.
6. جعفری، محمدتقی (1376، پاییز و زمستان)، «مسائل مستحدثه زکات»، مجله فقه اهل بیت:، صص131 ـ 142.
7. حائری، سید کاظم (1378، پاییز و زمستان)، «بررسی فقهی اوراق نقدی»، مجله فقه اهل بیت:، صص 25 ـ 77.
8. حرّ عاملی، محمد بن حسن (1409 ق)، وسائل الشیعة، قم: مؤسسه آل البیت:.
9. حکیم، سید محسن (1410 ق)، منهاج الصالحین (محشّی)، بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
10. خمینی(امام خمینی)، سید روح الله (1424ق)، توضیح المسائل(محشی)، ج2، قم: انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرّسین حوزه علمیه قم.
11. ـــــــــــــــــــــ (1421 ق) کتاب البیع، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
12. ریسونی، احمد (2014) مقاصد المقاصد، بیروت ـ لبنان: الشبکة العربیة للابحاث والنشر.
13. الزحیلی، وهبة (1405 ق)، الفقه الاسلامی و ادلّته، دمشق: دار الفکر.
14. سبحانی، جعفر (1424 ق)، الزکاة فی الشریعة الاسلامیة الغراء، قم: مؤسسه امام صادق7.
15. شبیری زنجانی، سید موسی (1430ق)، رساله توضیح المسائل، قم: انتشارات سلسبیل.
16. طباطبایی، سید محمد حسین (1374)، ترجمه تفسیر المیزان، قم: انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرّسین حوزه علمیه قم.
17. طوسی، محمد بن الحسن (1414 ق) الأمالی، قم: دار الثقافة.
18. فنایی، ابوالقاسم (1389)، اخلاق دین‌شناسی: پژوهشی در باب مبانی اخلاقی و معرف‌شناسانه فقه، تهران: نشر نگاه معاصر.
19. قائنی، محمد (1385) زکات پول‌های رایج و اشیای نوپیدا، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار:.
20. کاشف الغطاء، محمد حسین (بی‌تا)، سؤال و جواب، مؤسسه کاشف الغطاء.
21. کلینی(شیخ کلینی)، محمد بن یعقوب (1407 ق)، الکافی. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
22. کیا الحسینی، سید ضیاء الدین (1385)، «نقش زکات و خمس در فقرزدایی و مقایسه آن با درآمدهای مالیاتی ایران، مطالعه موردی 79 ـ 1370.»، پژوهش‌نامه مالیات، پیش‌شماره 2.
23. گزل، سیلویو (1383)، اقتصاد طبیعی از راه زمین آزاد و پول آزاد، مترجم: سید ابراهیم بیضایی، تهران: انتشارات سمت.
24. لاری، سید عبدالحسین (1418 ق)، التعلیقة علی المکاسب، قم: مؤسسة المعارف الاسلامیة.
25. مرتضوی لنگرودی، سید محمد حسن (1376، تابستان)، «مسائل مستحدثه زکات»، مجله فقه اهل بیت:، صص 5 ـ 10.
26. مظفر، محمدرضا (1375)، اصول الفقه، قم: انتشارات اسماعیلیان.
27. معرفت، محمد هادی (1376، تابستان)، «مسائل مستحدثه زکات»، مجله فقه اهل بیت:، صص 17 ـ 25.
28. مغنیة، محمد جواد (1421 ق)، فقه الامام الصادق7، قم: مؤسسه انصاریان.
29. منتظری، حسینعلی (1409 ق)، کتاب الزکاة، قم: مرکز جهانی مطالعات اسلامی.
30. مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی (1387)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت:، قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی.
31. نایینی، محمد حسین (1413 ق)، المکاسب والبیع، قم: انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
32. نقیبی، سید ابوالقاسم (1396)، «مقاصد شریعت و جایگاه آن در استنباط حکم شرعی.»، پژوهش‌های فقهی، دوره 13، شماره 2، صص 223 ـ 242.
33. هیئة المحاسبة والمراجعة للمؤسسات المالیة الاسلامیة (1428ق)، المعاییر الشرعیة، البحرین: هیئة المحاسبة والمراجعة للمؤسسات المالیة الإسلامیة.
34.  Abu Sa'ud، Mahmud. 2002. “Money، interest and qirad.” IIUM Journal of Economics and Management 10 (1): 67 ـ 98