فقه و اجتهاد

فقه و اجتهاد

اعتراض و اعتزال سیاسی در اندیشه فقهی فقیهان شیعه (با تأکید بر اندیشه علامه نایینی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 پژوهشگر گروه فقه سیاسی مرکز پژوهشی فقه و اجتهاد فاضل، قم، ایران. (مقاله منتخب از طرح جایگزینی خدمت در پژوهشگاه شهید سلیمانی).
2 استادیار گروه حقوق دانشگاه آزاد پردیس، تهران، ایران.
چکیده
اعتزال و اعتراض سیاسی از گونه‌های مخالفت و مبارزه با نظام سیاسی مستقر است. در اوّلی، مخالف سیاسی، عزلت و گوشه‌گیری را اختیار نموده و با عدم مشارکت و سکوت سیاسی در صدد تضعیف نظام سیاسی حاکم بر می‌آید. در اعتراض سیاسی، مخالفت با اقدام و به قصد ضربه‌زدن به نظام سیاسی، ابراز می‌شود. بررسی دیدگاه فقهی فقیهان شیعه ـ ‌بویژه محقق نایینی ـ پیرامون حکم فقهی اعتزال و اعتراض سیاسی، پرسش اصلی پژوهش پیش‌ِرو است. این نوشتار با روش توصیفی ـ تحلیلی و ابزار گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ای نشان می‌دهد که فقیهان شیعه تا قبل از نهضت مشروطه، در مسأله اعتراض و اعتزال سیاسی، میان حاکمان عدل و جور تفکیک قائل شده‌اند. اگر چه فقیهان شیعه از جنبه نظری، اعتراض و اعتزال سیاسی نسبت به حاکم جور را موجه می‌دانند؛ ولی سیره عملی آنان، بیشتر بر اعتزال سیاسی متمرکز بوده است. آنها در نسبت با حاکم عادل، سخنی از اعتزال سیاسی به میان نیاورده‌اند؛ با این حال، اعتراض سیاسی را ناموجه دانسته‌اند. نایینی علاوه بر اینکه به صراحت اعتزال سیاسی را نوعی مبارزه با حکومت مستقر می‌داند؛ اعتراض سیاسی را نیز وارد عرصه عمل فقیهانه خویش نموده است. از برخی دیدگاه‌های فقهی نایینی به دست می‌آید که ایشان مسأله «النصیحة لائمة المسلمین» را با اعتراض سیاسی خلط کرده و در نتیجه حتی علیه حاکم عادل نیز اعتراض سیاسی را موجه دانسته است. در حالی که موضوع اعتراض سیاسی ـ به معنایی که بیان شد ـ حاکم جائر است.
کلیدواژه‌ها

ـ قرآن‌ کریم.
ـ نهج‌ البلاغة (صبحی صالح).
1. ابن حیون، نعمان بن محمد مغربی(1385ق)، دعائم الاسلام، قم: آل البیت:.
2. ابن طاووس، علی بن موسی(1375ش)، کشف المحجة لثمرة المهجة، قم: بوستان کتاب.
3. ابن عباد، صاحب(1414ق)، المحیط فی اللغة، مصحح محمد حسن آل یاسین، بیروت: عالم الکتاب.
4. ابن فارس، أحمد(1404ق)، معجم مقاییس اللغة، تصحیح هارون عبد السلام محمد، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
5. ابن منظور، محمّد بن مکرم(1414ق)، لسان العرب، مصحح احمد فارس صاحب الجوائب، بیروت: دارالفکر.
6. اردبیلی، احمد بن محمد(1403ق)، مجمع الفائدة والبرهان فی شرح إرشاد الأذهان، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
7. احمدی میانجی، علی(1426ق)، مکاتیب الائمة:، قم: دار الحدیث.
8. انصاری، مرتضی(1415ق)، کتاب المکاسب، قم: کنگره‌ شیخ انصاری.
9. بحرانی، یوسف بن احمد(1405ق)، الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، قم: جامعه مدرّسین حوزه علمیه قم.
10. بحر العلوم، محمد بن محمد تقی(1403ق)، بلغة الفقیه، تهران: منشورات مکتبة الصادق.
11. راغب اصفهانی، حسین بن محمد(1412ق)، مفردات ألفاظ القرآن، مصحح صفوان عدنان داوودی، بیروت: دارالعلم.
12. حسینی زبیدی، سید محمد مرتضی(1414ق)، تاج العروس من جواهر القاموس، تصحیح علی شیری، بیروت: دارالفکر.
13. حسینی طهرانی، هاشم(1364ش)، علوم العربیة، تهران: مفید.
14. حلّی، یوسف بن مطهر(1414ق)، تذکرة الفقهاء، قم: مؤسسه آل البیت:.
15. حلّی، مقداد بن عبد اللّه سیوری(1404ق)، التنقیح الرائع لمختصر الشرائع، قم: کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی.
16. خامنه‌ای، سید علی(1420ق)، أجوبة الاستفتاءات (بالعربیة)، بیروت: دارالاسلامیة.
17. خویی، سید ابوالقاسم(1410ق)، منهاج الصالحین (للخویی)، قم: نشر مدینة العلم.
18. _____________(1418ق)، التنقیح فی شرح العروة الوثقی، قم: بی‌نا.
19. دیتر، اوپ(1395ش)، جنبش‌های اجتماعی و اعتراض سیاسی، ترجمه مجید عباسی، تهران: مطالعات راهبردی.
20. زمخشری، محمود بن عمر(1979م)، أساس البلاغة، بیروت: دارصادر.
21. شبر حسینی، سید علی(1383ق)، العمل الابقی فی شرح العروة الوثقی، نجف: مطبعة النجف.
22. شرتونی، رشید(1387ش)، مبادئ العربیة فی الصرف والنحو، قم: دارالعلم.
23. صافی گلپایگانی، علی(1427ق)، ذخیرة العقبی فی شرح العروة الوثقی، قم: گنج عرفان.
24. صافی گلپایگانی، لطف‌الله، بی‌تا، ضرورة الحکومه الاسلامیة أو الولایة للفقهاء، بی‌جا: بی‌نا.
25. صفار، محمد بن حسن(1404ق)، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد:، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی.
26. صیمری، مفلح بن حسن(1420ق)، غایة المرام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت: دار الهادی.
27. صدر، رضا، بی‌تا، الاجتهاد والتقلید، بی‌جا: بی‌نا.
28. طباطبایی حائری، سید علی، بی‌تا، ریاض المسائل، قم: آل البیت:.
29. طباطبایی یزدی، سید محمد کاظم(1409ق)، العروة الوثقی، بیروت: مؤسسه أعلمی.
30. عاملی (شهید ثانی)، زین الدین بن علی(1414ق)، حاشیة الإرشاد، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
31. غروی نایینی، محمد حسین(1373ق)، منیة الطالب، تهران: المکتبة المحمدیة.
32. ________________(1413ق)، المکاسب و البیع، قم: جامعه مدرسین.
33. ________________(1426ق)، تنبیه الأمة وتنزیه الملة، قم: جامعه مدرسین.
34. قرشی، سید علی اکبر(1412ق)، قاموس قرآن، تهران: دارالکتب الاسلامیة.
35. کاشف الغطاء، حسن(1422ق)، انوار الفقاهة ـ کتاب البیع، نجف: مؤسسه کاشف الغطاء.
36. کلینی، محمد بن یعقوب(1407ق)، الکافی، تهران: دارالکتب الاسلامیة.
37. مازندرانی، محمد صالح(1382ق)، شرح الکافی ـ الأصول والروضة، تهران: مکتبة الاسلامیة.
38. مدرس افغانی، محمدعلی(1362ش)، المدرس الأفضل فیما یرمز ویشار إلیه فی المطول، قم: دارالکتاب.
39. مدنی، ضامن بن شدقم(1420ق)، وقعة الجمل، قم: نشر محمد.
40. مجلسی، محمدتقی(1406ق)، روضة المتقین فی شرح من لایحضره الفقیه، قم: کوشانبور.
41. مفید، محمد بن محمد، الف(1413ق)، المقنعه، قم: کنگره شیخ مفید.
42. _____________، ب (1413ق)، الجمل والنصرة لسید العترة، قم: کنگره شیخ مفید.
43. موسوی خمینی(امام)، سید روح الله(1389ش)، صحیفه‌ امام;، تهران: مؤسسه نشر و تنظیم آثار امام;.
44. نجفی(صاحب الجواهر)، محمّد حسن(1404ق)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
45. نجفی(کاشف‌الغطاء)، حسن(1422ق)، کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة، قم: دفتر تبلیغات اسلامی قم.
46. وحید خراسانی، حسین(1428ق)، منهاج الصالحین، قم: مدرسه امام باقر7.